वॉशिंग्टन : हृदयविकाराची मोठी शस्त्रक्रिया यशस्वी झाल्यानंतरही अनेक नवजात बालकांचे हृदय अचानक काम करणे थांबवते. अशा गंभीर परिस्थितीत वैद्यकीय शास्त्राने एक अत्यंत आश्वासक आणि क्रांतिकारी उपाय शोधून काढला आहे. शरीरातील निरोगी स्नायूंमधून वेगळे केलेले ‘माइटोकॉन्ड्रिया’ (पेशींचे ऊर्जा केंद्र किंवा सेल्युलर बॅटरी) थेट खराब झालेल्या हृदयाच्या स्नायूंमध्ये टोचल्यास, निस्तेज झालेले हृदय पुन्हा एकदा जोमाने धडधडू लागते, असे प्राथमिक शस्त्रक्रियांच्या आकडेवारीतून सिद्ध झाले आहे.
या वैद्यकीय तंत्रज्ञानाची कार्यपद्धती आणि फायदे
ओपन-हार्ट शस्त्रक्रियेदरम्यान शल्यचिकित्सक तात्पुरता रक्तप्रवाह थांबवतात, ज्यामुळे हृदयाच्या पेशींना ऑक्सिजन मिळत नाही आणि पेशींमधील ऊर्जा तयार करणारे ‘माइटोकॉन्ड्रिया’ सुजतात. शस्त्रक्रियेनंतर जेव्हा रक्तप्रवाह पुन्हा सुरू होतो, तेव्हा अचानक आलेल्या ऑक्सिजनच्या धक्क्याने हे कमकुवत माइटोकॉन्ड्रिया फुटतात. त्यातून बाहेर पडणाऱ्या विषारी रसायनांमुळे (फ्री रॅडिकल्‍स) पेशी स्वतःला नष्ट करण्यास सुरुवात करतात आणि हृदय पंपिंग करणे थांबवते. अशा वेळी लहान मुलांना ‘एक्मो’ (इसीएमओ) या कृत्रिम जीवनरक्षक यंत्रावर ठेवावे लागते, ज्यातून केवळ ४० टक्के बालकेच सुखरूप बाहेर पडतात.
३० मिनिटांत तयार होणारी ‘पेशींमधील बॅटरी’
बोस्टन चिल्ड्रन्स हॉस्पिटलमधील डॉ. जेम्स मॅककली, डॉ. पेड्रो डेल निडो आणि बालरोग हृदय शल्यचिकित्सक डॉ. सीताराम इमानी यांच्या पथकाने ‘माइटोकॉन्ड्रियल ट्रान्सप्लांटेशन’ हे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. या प्रक्रियेत रुग्णाच्या पोटाच्या स्नायूंचा एक छोटा नमुना घेतला जातो. त्यातून अवघ्या ३० मिनिटांत निरोगी माइटोकॉन्ड्रिया वेगळे करून शुद्ध केले जातात आणि थेट हृदयाच्या निकामी झालेल्या भागात इंजेक्शनद्वारे सोडले जातात.
केवळ हृदयच नव्हे, तर ब्रेन स्ट्रोक आणि अवयवदानातही वरदान
हे नवीन माइटोकॉन्ड्रिया खराब झालेल्या पेशींमध्ये शिरून पुन्हा ऊर्जा (एटीपी) निर्माण करण्यास सुरुवात करतात. परिणामी, राखाडी किंवा पांढरे पडलेले हृदय अवघ्या काही क्षणांत गुलाबी होऊन नैसर्गिक लयीत धडधडू लागते. तज्ज्ञांच्या मते, हे तंत्रज्ञान भविष्यात अवयव प्रत्यारोपणासाठी ठेवलेले अवयव जिवंत ठेवण्यासाठी आणि मेंदूचा झटका (ब्रेन स्ट्रोक) आलेल्या रुग्णांचे प्राण वाचवण्यासाठीही वरदान ठरणार आहे.