वॉशिंग्टन : जगभरात वेगाने होणाऱ्या हवामान बदलामुळे मानवासह संपूर्ण जीवसृष्टीसमोर गंभीर आव्हान उभे राहिले आहे. अशा परिस्थितीत बदलत्या हवामानात झाडे-वनस्पती स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवू शकतील का, असा प्रश्न सातत्याने विचारला जातो. या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी पृथ्वीच्या इतिहासातील सर्वात भीषण अशा ‘ग्रेट डाईंग’ (महाविनाश) काळाचा अभ्यास केला असून, त्यातून वनस्पतींच्या सहनशीलतेबाबत आणि लवचिकतेबाबत महत्त्वाची माहिती समोर आली आहे.
सुमारे २५ कोटी वर्षांपूर्वी म्हणजेच पर्मियन-ट्रायसिक कालखंडादरम्यान पृथ्वीवर महाप्रलय आला होता, ज्याला विज्ञानाच्या भाषेत ‘द ग्रेट डाईंग’ म्हटले जाते. या काळात प्रचंड ज्वालामुखी उद्रेक, वातावरणातील कर्बवायूचे अतिप्रमाण आणि जागतिक तापमानात झालेली भयानक वाढ यामुळे पृथ्वीवरील सुमारे ९० टक्क्यांहून अधिक जलचर आणि ७० टक्क्यांहून अधिक भूचर प्रजाती पूर्णपणे नष्ट झाल्या होत्या. मात्र, या भीषण संकटातही वनस्पतींनी स्वतःचे अस्तित्व आश्चर्यकारकरीत्या टिकवून ठेवल्याचे या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.
संशोधकांनी प्राचीन काळातील वनस्पतींच्या परागकण आणि जीवाश्मांचा सखोल अभ्यास केला. प्राण्यांच्या तुलनेत वनस्पतींच्या प्रमुख प्रजाती या महाविनाशात पूर्णपणे नामशेष झाल्या नाहीत. हवामानातील तीव्र उष्णता आणि दुष्काळासारख्या प्रतिकूल परिस्थितीला तोंड देण्यासाठी वनस्पतींनी स्वतःमध्ये जनुकीय आणि शारीरिक बदल घडवून आणले होते. अनेक वनस्पतींनी तीव्र उष्णतेत तग धरण्यासाठी स्वतःचा आकार लहान केला, तर काहींनी पानांची रचना बदलून बाष्पीभवन रोखले. प्राचीन काळातील हवामान बदलाचा हा पॅटर्न आजच्या मानवनिर्मित जागतिक तापमानवाढीशी (ग्लोबल वॉर्मिंग) बराच मिळताजुळता आहे.
शास्त्रज्ञांच्या मते, वनस्पतींमध्ये प्रतिकूल वातावरणाशी जुळवून घेण्याची प्रचंड क्षमता असते. त्यामुळे आगामी शतकांत हवामानात मोठे बदल झाले तरी वनस्पती संपूर्णपणे नष्ट होणार नाहीत. मात्र, संशोधकांनी असाही इशारा दिला आहे की, आजच्या हवामान बदलाचा वेग हा नैसर्गिक बदलांपेक्षा कित्येक पटीने जास्त आहे. काही वनस्पती स्वतःला जुळवून घेतीलही; पण परिसंस्थेचे संतुलन ढासळल्यास कृषी पिके आणि जंगलांच्या रचनेत मोठे उलथापालथ होऊ शकते, ज्यामुळे मानवी अन्नसुरक्षेला गंभीर धोका निर्माण होऊ शकतो.