वॉशिंग्टन : पृथ्वीवरील दुर्मीळ आणि संकटग्रस्त वन्यजीवांना काळाच्या ओघात नष्ट होण्यापूर्वी आपल्या कॅमेऱ्यात जतन करण्यासाठी जगप्रसिद्ध छायाचित्रकार जोएल सार्टोरे यांनी एक अफाट मोहीम हाती घेतली आहे. 'नॅशनल जिओग्राफिक फोटो आर्क' या प्रकल्पांतर्गत त्यांनी आतापर्यंत तब्बल १८,००० प्रजातींची छायाचित्रे टिपली आहेत. गेल्या २० वर्षांपासून अखंड सुरू असलेल्या या प्रकल्पाचा वेग ६४ वर्षीय सार्टोरे यांनी आता अधिकच वाढवला असून, ‘वेळ वेगाने निसटत चालली आहे,’ अशी भावना त्यांनी व्यक्त केली आहे.
चार वर्षांपूर्वी सार्टोरे यांनी १३,००० प्राण्यांची छायाचित्रे पूर्ण केली होती; त्यानंतर त्यांनी अवघ्या काही वर्षांत आणखी ५,००० दुर्मीळ प्रजातींची त्यात भर घातली आहे. जावन गेंडा, साओला, बॉर्नियन बे कॅट, अँडियन कॅट आणि टोंकिन स्नब-नोझ्ड माकड यांसारख्या नामशेष होण्याच्या मार्गावर असलेल्या प्रजातींचे दस्तऐवजीकरण करणे ही त्यांच्यासाठी काळाविरुद्धची मोठी शर्यत ठरत आहे. सार्टोरे या प्रत्येक प्राण्याचे छायाचित्र साध्या पांढऱ्या किंवा काळ्या पार्श्वभूमीवर घेतात, जेणेकरून छोटा कीटक असो वा महाकाय प्राणी, प्रत्येकाला समान महत्त्व मिळते.
प्राण्यांच्या प्रजाती नष्ट होण्याच्या वेगामुळे व्यथित झालेले सार्टोरे सांगतात, ‘मी रात्री नीट झोपू शकत नाही. वन्यजीवांवर मनापासून प्रेम करणाऱ्या आणि प्रजाती नष्ट होण्याचा तिरस्कार करणाऱ्या व्यक्तीसाठी ही परिस्थिती अस्वस्थ करणारी आहे.’ त्यांनी हवाईमधील एका दुर्मीळ गोगलगायीचा शेवटचा जीव गमावल्याची आणि रॅब्स फ्रिंज-लिम्ब्ड ट्रीफ्रॉगच्या शेवटच्या जिवंत बेडकाची (टफी) आठवण सांगितली, जो छायाचित्रणानंतर काही काळातच कायमचा नामशेष झाला. चेक रिपब्लिकमध्ये जगातील अखेरच्या उरलेल्या तीन 'नॉर्दर्न व्हाइट रायनो'पैकी एक असलेल्या नाबिरे या गेंड्याच्या पाठीवर हात ठेवून घेतलेला श्वास ते कधीही विसरू शकत नाहीत; नाबिरेचे २०१५ मध्ये निधन झाले.
मात्र, हा प्रकल्प केवळ दुःखाचा नसून आशेचा किरणही ठरत आहे. सार्टोरे यांच्या छायाचित्रांमुळे अनेक संवर्धन प्रकल्पांना जागतिक स्तरावर प्रचंड आर्थिक मदत व पाठबळ मिळाले आहे. फ्लोरिडा ग्रासहोपर चिमणीच्या छायाचित्रामुळे सुरू झालेल्या पैदास कार्यक्रमामुळे अवघ्या १५ जोड्यांवरून त्यांची संख्या १,००० च्या वर पोहोचली. त्याचप्रमाणे ऑस्ट्रेलियातील तस्मानियाच्या समुद्रात केवळ १०० च्या संख्येत उरलेल्या दुर्मीळ 'रेड हँडफिश'च्या संवर्धनासाठी त्यांच्या कामाचा मोठा फायदा झाला.
या महाकाय मोहिमेत सार्टोरे यांचा मुलगा कोल (वय ३२) त्यांना सक्रिय साथ देत असून, भविष्यात तोच हा वारसा पुढे चालवणार आहे. सार्टोरे आता जगभरातील प्राणीसंग्रहालये, बचाव केंद्रे आणि नैसर्गिक अधिवासांत जाऊन २५,००० प्रजातींचे छायाचित्रण पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट गाठण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. निसर्गाचे सौंदर्य आणि संकटाची जाणीव जगाला करून देणारे हे छायाचित्रण केवळ कलेचा भाग नसून, पृथ्वीवरील जैवविविधता वाचवण्याचा एक मोठा संघर्ष आहे.