वॉशिंग्टन : वाढत्या वयानुसार उद्भवणार्या स्मृतिभ्रंशाच्या धोक्याबाबत एका महत्त्वपूर्ण संशोधनातून मोठी माहिती समोर आली आहे. गेल्या दोन दशकांपासून सुरू असलेल्या एका चाचणीनुसार, मेंदूला ‘वेगवान विचार’ करण्याचे प्रशिक्षण देणारे व्यायाम स्मृतिभ्रंशाचा धोका कमी करू शकतात. विशेष म्हणजे, पाठांतर किंवा तार्किक विचारांशी संबंधित व्यायामांचा स्मृतिभ्रंश रोखण्यासाठी कोणताही विशेष परिणाम दिसून आलेला नाही.
या शोधामुळे संशोधकांना भविष्यात अशा ‘व्हिडीओ गेम्स’ची रचना करण्यास मदत होऊ शकते, ज्याद्वारे वृद्ध व्यक्तींच्या मेंदूची कार्यक्षमता टिकवून ठेवता येईल. ईशान्य विद्यापीठातील मानसशास्त्रज्ञ आर्ट क्रेमर यांच्या मते, 80 ते 90 वयोगटातील जवळपास निम्म्या व्यक्तींना अल्झायमर किंवा स्मृतिभ्रंशाचा त्रास होतो. सध्या यावर कोणताही पूर्ण उपचार उपलब्ध नसला, तरी औषधांशिवाय इतर पर्यायांद्वारे हा धोका कमी करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. 1990 च्या उत्तरार्धात सुरू झालेल्या या ‘रँडमाईज्ड कंट्रोल्ड ट्रायल’मध्ये 65 वर्षे आणि त्यावरील वयोगटातील 2,021 सहभागींची नोंदणी करण्यात आली होती.
या सहभागींची चार गटांत विभागणी करण्यात आली होती :
1. स्पीड ट्रेनिंग ग्रुप : या गटाला एकाच वेळी दोन कामांकडे लक्ष देण्याचे (डिवाइडेड अटेन्शन) प्रशिक्षण देण्यात आले.
2. मेमरायझेशन ग्रुप : यांना गोष्टी लक्षात ठेवण्यासाठी स्मृती सहायक तंत्रांचे (Mnemonics) प्रशिक्षण दिले गेले.
3. रीझनिंग ग्रुप : यांना आकृतीबंध ओळखणे आणि समस्या सोडवण्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले.
4. कंट्रोल ग्रुप : या गटाला कोणतेही विशेष संज्ञानात्मक व्यायाम दिले गेले नाहीत. प्रशिक्षणाचे सत्र 5 ते 6 आठवड्यांपर्यंत चालले. काही सहभागींना 1 ते 3 वर्षांनंतर ‘बूस्टर’ सत्रेही देण्यात आली. 20 वर्षांनंतर या अभ्यासाचा निकाल ‘अल्झायमर आणि डिमेंशिया’ या जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झाला.
वेगवान विचार (Speed Training) : केवळ या व्यायामामुळे अल्झायमर आणि स्मृतिभ्रंशाचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी झाल्याचे दिसून आले.
बूस्टर डोसचा फायदा : ज्यांनी नंतर ‘बूस्टर’ सत्रे घेतली होती, त्यांच्यामध्ये हा सकारात्मक परिणाम अधिक प्रकर्षाने जाणवला.
इतर व्यायाम : पाठांतर किंवा तर्कशास्त्रावर आधारित व्यायामांचा स्मृतिभ्रंश टाळण्यासाठी कोणताही ठोस पुरावा मिळाला नाही. हे संशोधन भविष्यात वृद्धांच्या मानसिक आरोग्यासाठी औषधोपचारांशिवाय नवीन दिशा देणारे ठरू शकते.