टोकियो : ‘बोन्साय’ ही केवळ झाडे लावण्याची पद्धत नसून, ती एक ‘जिवंत कला’ आहे. निसर्गातील महाकाय वृक्षांना एका लहान कुंडीत हुबेहूब साकारण्याच्या या कलेला हजारो वर्षांचा इतिहास आहे. बोन्सायचा उगम चीनमध्ये झाला, असे मानले जाते. साधारणपणे इ.स. पूर्व 200 ते इ.स. 700 दरम्यान चीनमध्ये ‘पेंजिंग’ ही कला विकसित झाली होती. चीनमधील लोक निसर्गाची प्रतिकृती तयार करण्यासाठी लहान ट्रेमध्ये खडक, माती आणि खुजी झाडे लावत असत.
सुरुवातीला ही कला केवळ श्रीमंत आणि राजघराण्यातील लोकांसाठी मर्यादित होती. चीनमध्ये या झाडांना विशिष्ट आकार देण्यासाठी औषधी वनस्पतींचा आणि निसर्गातील वाकलेल्या झाडांचा वापर केला जाई. साधारणपणे 6 व्या ते 11 व्या शतकाच्या दरम्यान बौद्ध भिक्खूंनी ही कला चीनमधून जपानमध्ये नेली. जपानमध्ये या कलेला खर्या अर्थाने ‘बोन्साय’ हे नाव आणि नवीन ओळख मिळाली. जपानी लोकांनी ‘पेंजिंग’ मधील अनावश्यक सजावट (उदा. लहान पुतळे, खेळणी) काढून टाकली आणि केवळ झाडाच्या नैसर्गिक सौंदर्यावर लक्ष केंद्रित केले.
बोन्सायमध्ये ‘झेन’ तत्त्वज्ञानाचा समावेश झाला, ज्यामध्ये शांतता, संयम आणि निसर्गाचा आदर याला महत्त्व दिले जाते. जपानमध्ये बोन्सायचे विविध प्रकार (उदा. सरळ वाढणारे, वाकलेले, धबधब्यासारखे दिसणारे) आणि ते तयार करण्याचे शास्त्रोक्त नियम बनवले गेले. 19 व्या शतकाच्या अखेरीस जपानने आपले दरवाजे जगासाठी उघडले, तेव्हा पाश्चिमात्य जगाला या कलेची ओळख झाली. 1867 च्या पॅरिस प्रदर्शनात पहिल्यांदा बोन्साय जगासमोर मांडले गेले आणि लोकांनी त्याचे खूप कौतुक केले.
दुसर्या महायुद्धानंतर जपानमध्ये असलेल्या अमेरिकन सैनिकांनी ही झाडे आपल्या देशात नेली, ज्यामुळे बोन्सायचा प्रसार अमेरिका आणि युरोपमध्ये वेगाने झाला. आज बोन्साय ही एक जागतिक कला बनली असून, भारतातही अनेक लोक छंद म्हणून किंवा घराच्या सजावटीसाठी बोन्साय तयार करतात. ‘बोन्साय’ या शब्दाचा अर्थ जपानी भाषेत ‘कुंडीत लावलेले झाड’ असा होतो. योग्य काळजी घेतल्यास बोन्सायची झाडे शेकडो वर्षे जगू शकतात. जपानमधील काही बोन्साय झाडे 500 ते 800 वर्षे जुनी आहेत.