व्हिएन्ना : निवृत्तीवेतन (पेन्शन) आणि गुंतवणूक या गोष्टी आपल्याला आधुनिक वाटत असल्या, तरी त्यांचा इतिहास अत्यंत रंजक आणि जुना आहे. मध्ययुगाच्या उत्तरार्धात, विशेषतः ऑस्ट्रियाची राजधानी 'व्हिएन्ना'सारख्या शहरांमध्ये लोक नियमित उत्पन्नासाठी एकरकमी पैशांची देवाणघेवाण करत असत. या आर्थिक व्यवस्थेचा कणा व्यापारी किंवा पुरुष अभिजात वर्ग नव्हता, तर पडद्याआड राहणाऱ्या चर्चमधील 'नन्स' (महिला संन्यासिनी) आणि त्यांची 'कॉन्व्हेंटस्' होती. १७ जून २०२६ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या एका नवीन संशोधनातून हा धक्कादायक आणि महत्त्वपूर्ण खुलासा झाला आहे. १३६० ते १४५० या काळातील व्हिएन्ना शहराच्या 'जमीन महसूल नोंदणी' पुस्तकांमधील २००० हून अधिक कर्ज करारांचा अभ्यास करून हा निष्कर्ष काढण्यात आला आहे.
मध्ययुगीन बँकिंग त्या काळात आजच्यासारख्या औपचारिक बँका नव्हत्या. त्यामुळे लोक 'ॲन्युइटी' (वार्षिक उत्पन्न करार) नावाचा पर्याय निवडायचे. यात एक पक्ष दुसऱ्या पक्षाला मोठी रक्कम द्यायचा आणि त्याबदल्यात आयुष्यभर किंवा ठरावीक काळासाठी नियमित व्याज किंवा उत्पन्न मिळवायचा. म्हातारपणात सुरक्षितता मिळावी आणि मालमत्तेचे व्यवस्थापन नीट व्हावे, म्हणून अनेक कुटुंबे या व्यवस्थेचा वापर करायची.
ज्यूंच्या हकालपट्टीनंतर नन्स बनल्या 'बँकर्स'
१४२० च्या सुमारास व्हिएन्ना शहरातून तिथल्या ज्यू समुदायाची हकालपट्टी करण्यात आली, जो तोपर्यंत कर्जाचा मुख्य स्त्रोत होता. ज्यू गेल्यानंतर शहरात अचानक पैशांची चणचण भासू लागली. अशा कठीण प्रसंगी कॉन्व्हेंटस्मधील नन्स पुढे आल्या आणि त्यांनी बाजारातील ही पोकळी भरून काढली. नन्सकडे हुंडा, देणग्या आणि जमिनीच्या भाड्याच्या स्वरूपात मोठ्या प्रमाणावर भांडवल जमा असायचे. या भांडवलाचा वापर त्यांनी गरजू लोकांना कर्ज देण्यासाठी सुरू केला. या संशोधनानुसार, कॉन्व्हेंटस्चे व्यवस्थापक अतिशय चोखपणे पैशांचा हिशोब ठेवायचे. नन्सनी समाजात 'अत्यंत विश्वासू आणि खात्रीशीर सावकार' अशी स्वतःची ओळख निर्माण केली होती. त्यांच्याकडून कर्ज घेणाऱ्यांमध्ये केवळ सामान्य कुटुंबे किंवा कारागीरच नव्हते, तर शहरातील उच्चभ्रू लोक आणि मोठ्या संस्थाही होत्या.