कॅनबेरा : केवळ १३ लहान आणि निष्पाप दिसणारे ससे एखाद्या श्रीमंत देशाच्या अर्थव्यवस्थेला आणि पर्यावरणाला मोठा फटका घालू शकतात, यावर तुमचा विश्वास बसेल का? ऐकायला हे जरी अजब वाटत असले तरी हे एक असे सत्य आहे, ज्याची झळ एक संपूर्ण देश गेली १६० वर्षे सोसत आहे. आजच्या डिजिटल युगात जिथे आपण मोठ्या महामाऱ्यांवर मात करण्याचा दावा करतो, तिथे जगातील एक असा बलाढ्य देश आहे जो अवघ्या काही सशांपुढे हतबल झाला आहे. आम्ही बोलत आहोत ऑस्ट्रेलियाबद्दल. सन १८५९ मध्ये केवळ मनोरंजन आणि शिकारीच्या छंदासाठी केलेल्या एका छोट्याशा चुकामुळे संपूर्ण देशाच्या परिसंस्थेचे (Ecosystem) किती मोठे नुकसान झाले, ही त्याचीच कहाणी आहे. १८५९ मध्ये थॉमस ऑस्टिन नावाच्या एका श्रीमंत जमीनदाराने मौज-मजा आणि शिकारीसाठी ब्रिटनमधून अवघे १३ जंगली ससे मागवले होते. परंतु, त्यांचा हा छंद पुढे जाऊन ऑस्ट्रेलियासाठी सर्वात मोठी डोकेदुखी ठरेल, याची त्यांना कल्पनाही नव्हती.
युरोपीय सशांसाठी ऑस्ट्रेलियाचे हवामान आणि तेथील खुली मैदाने अतिशय अनुकूल ठरली. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ऑस्ट्रेलियात या सशांची शिकार करणारे नैसर्गिक शिकारी (प्राणी) नगण्य होते. याचा परिणाम असा झाला की, अवघ्या काही दशकांतच त्यांची संख्या संपूर्ण खंडात पसरली. मादी सशांच्या वेगाने प्रजनन करण्याच्या क्षमतेमुळे त्यांची संख्या झपाट्याने वाढत गेली आणि काही काळातच ती करोडोंच्या घरात पोहोचली. सशांच्या या अनियंत्रित संख्येने ऑस्ट्रेलियातील जंगले, गवताळ प्रदेश आणि शेतांना आपले लक्ष्य केले. त्यांनी मोठ्या प्रमाणावर वनस्पती आणि पिके फस्त करण्यास सुरुवात केली, ज्यामुळे इतर शाकाहारी प्राण्यांसाठी अन्नाची कमतरता निर्माण झाली. सशांनी वनस्पतींचे कंद आणि मुळे खरवडून खाल्ल्यामुळे जमिनीची धूप होऊ लागली आणि नवीन वनस्पती उगवणे कठीण झाले. आज ऑस्ट्रेलियाच्या कायद्यानुसार या जंगली सशांना पर्यावरणासाठी एक मोठा धोका मानले जाते. सुरुवातीला ऑस्ट्रेलियन सरकार आणि शेतकऱ्यांनी सशांना रोखण्यासाठी अनेक किलोमीटर लांब कुंपण आणि भिंती उभारल्या. परंतु, ससे आधीच सर्वत्र पसरले असल्यामुळे ही योजना अपयशी ठरली. यानंतर सशांची बिळे नष्ट करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले, जे काही अंशी प्रभावी ठरले. पारंपरिक उपाय अपयशी ठरल्यानंतर शास्त्रज्ञांनी जैविक नियंत्रणाचा आधार घेतला. १९५० च्या दशकात मायक्सोमा व्हायरस हा विषाणू वातावरणात सोडल्यामुळे सुरुवातीला सशांच्या संख्येत मोठी घट झाली. मात्र, काळासोबत सशांनी या विषाणूविरुद्ध प्रतिकारशक्ती विकसित केली. १९९० च्या दशकात सशांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी 'रॅबिट हॅमरेजिक डिसीज व्हायरस' सोडण्यात आला. या विषाणूने कोरड्या भागात चांगले काम केले; परंतु थंड आणि दमट हवामानाच्या प्रदेशात तो फारसा प्रभावी ठरला नाही. यासोबतच सरकारने ‘सोडियम फ्लोरोॲसीटेट’ सारखी रसायने वापरली आणि बिळांमध्ये विषारी गॅस सोडण्यासारखे मार्गही अवलंबले. परंतु, सशांच्या कोणत्याही परिस्थितीत स्वतःला जुळवून घेण्याच्या वेगामुळे हे सर्व उपाय पूर्णपणे यशस्वी होऊ शकले नाहीत. आज १६० वर्षांपेक्षा जास्त काळ लोटला असूनही ऑस्ट्रेलिया या संकटातून पूर्णपणे बाहेर पडू शकलेला नाही.