वॉशिंग्टन : अंतराळातील रेडिएशनच्या (किरणोत्सर्ग) संपर्कात आल्यामुळे अंतराळवीरांना हृदयाच्या गंभीर आजारांचा धोका वाढू शकतो, असा इशारा उंदरांवर केलेल्या एका नवीन अभ्यासातून देण्यात आला आहे. ३० सप्टेंबर रोजी 'PLOS One' या प्रसिद्ध जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या संशोधनानुसार, मंगळ ग्रहाच्या प्रदीर्घ प्रवासात अंतराळवीराला जेवढ्या प्रमाणात रेडिएशनचा सामना करावा लागू शकतो, तितक्याच तीव्रतेच्या रेडिएशनच्या संपर्कात उंदरांना ठेवण्यात आले होते. या अभ्यासात असे दिसून आले की, रेडिएशनच्या संपर्कात आलेल्या उंदरांच्या हृदयातील सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांभोवती रेडिएशनच्या संपर्कात न आलेल्या उंदरांच्या तुलनेत जास्त प्रमाणात 'स्कार टिश्यू' (डाग/व्रण निर्माण करणाऱ्या पेशी) तयार झाले. ही स्थिती 'कार्डियाक फायब्रोसिस' (Cardiac Fibrosis) दर्शवते, ज्यामुळे हार्ट फेल्युअरचा (हृदयक्रिया बंद पडण्याचा) धोका वाढतो.
उंदरांना पहिल्यांदा रेडिएशन दिल्यानंतर जवळपास एका वर्षानंतर त्यांच्या हृदयात या जखमा/व्रण दिसून आले. तथापि, हा अभ्यास उंदरांवर करण्यात आल्यामुळे माणसांवरही असाच परिणाम होईल का, हे ठामपणे सांगता येत नाही. उदाहरणार्थ, उंदरांच्या तुलनेत माणसांचे आयुष्यमान खूप जास्त असते (उंदरांचे आयुष्य २ ते ४ वर्षे तर माणसाचे सुमारे ८० वर्षे असते). त्यामुळे उंदरांमध्ये वर्षभरात दिसणारे हे परिणाम मानवांमध्ये दिसण्यासाठी जवळपास ३० वर्षे लागू शकतात. असे असूनही, अंतराळवीर पृथ्वीवर परतल्यानंतरही दीर्घकाळासाठी त्यांच्या आरोग्यावर लक्ष ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, यावर या संशोधकांनी भर दिला आहे.
विस्कॉन्सिनच्या मेडिकल कॉलेजमधील रेडिएशन बायोसायन्स लॅबोरेटरीचे सर्जरीचे प्राध्यापक आणि या अभ्यासाचे सह-लेखक जॉन बेकर यांनी सांगितले, "आम्ही हाच संदेश देण्याचा प्रयत्न करत आहोत की, अंतराळवीरांच्या आरोग्याचा पाठपुरावा करणे खूप गरजेचे आहे. अंतराळवीर जेव्हा पृथ्वीवर परततात, तेव्हा ते स्वतः आणि आपणही ते दीर्घायुषी जगतील अशी अपेक्षा करतो. परंतु, भविष्यात त्यांना हृदयाशी संबंधित किमान काही आजार जडण्याची शक्यता नाकारता येत नाही, याविषयी आपण सतर्क राहायला हवे." रेडिएशन आणि हृदयाच्या समस्यांमधील संबंध याआधीही सिद्ध झाला आहे.
तथापि, "आजपर्यंत कोणताही अंतराळवीर दीर्घकाळासाठी 'गॅलेक्टिक कॉस्मिक्स रेडिएशन'च्या संपर्कात आलेला नाही," असे बेकर म्हणाले. त्यामुळे अंतराळातील रेडिएशनचा हृदयावर नक्की कसा परिणाम होतो, हे अचूकपणे ठरवणे कठीण जाते. यापूर्वी बेकर आणि त्यांच्या टीमने रेडिएशनमुळे उंदरांमध्ये होणाऱ्या हृदयाच्या समस्यांवर संशोधन केले होते. मात्र, या नवीन अभ्यासात नासाच्या 'सिम्युलेटेड गॅलेक्टिक कॉस्मिक रे सिम्युलेशन' (SimGCRSim) तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. हे नवीन सिम्युलेटर अंतराळवीर जेव्हा एका वर्षापेक्षा जास्त काळ खोल अंतराळात संशोधन करतील, तेव्हा त्यांना मिळणाऱ्या रेडिएशनचा अधिक अचूक अंदाज देते.