भुवनेश्वर : भारतातील प्राचीन संस्कृती आणि परंपरेचा इतिहास अत्यंत समृद्ध आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यात अनेक अशी मंदिरे आहेत, ज्यांची रचना आणि पूजापद्धती इतर सामान्य मंदिरांपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे. ओडिशा राज्यातील ‘स्तंभाश्वरी’ (किंवा खंबेश्वरी) मंदिर हे अशाच अत्यंत अनोख्या आणि रहस्यमय मंदिरांपैकी एक आहे, जिथे कोणत्याही भव्य मूर्तीऐवजी एका खांबाची पूजा केली जाते.
भारतातील बहुतेक मंदिरांमध्ये देवी-देवतांच्या पाषाण किंवा धातूच्या सुंदर मूर्ती पाहायला मिळतात. मात्र, ओडिसातील ‘स्तंभाश्वरी’ मंदिरात आदिशक्तीची पूजा एका खांबाच्या रूपात केली जाते. ‘स्तंभ’ म्हणजे खांब आणि ‘ईश्वरी’ म्हणजे देवी, म्हणजेच खांबाच्या रूपातील देवी, जिला स्थानिक भाषेत ‘खंबेश्वरी’ असेही म्हटले जाते. हा खांब हाच देवीचे मुख्य स्वरूप मानून त्यालाच प्रखर श्रद्धेने पूजले जाते. इतिहास संशोधकांच्या मते, स्तंभाश्वरीची ही पूजापद्धती प्राचीन आदिवासी संस्कृती आणि सनातन हिंदू परंपरेचा एक अनोखा संगम दर्शवते. प्राचीन काळात या भागातील आदिवासी समाज निसर्गाची पूजा करत असे. झाडे, दगड आणि खांब यांना दैवी शक्तीचे प्रतीक मानले जाई.
कालांतराने या संस्कृतीचा मुख्य प्रवाहात समावेश झाला; परंतु मंदिराची मूळ खांब-पूजापद्धती तशीच जपली गेली. आज ओडिशातील सोनपूर, अस्का आणि बांकी यांसारख्या विविध भागांत खंबेश्वरी देवीची मंदिरे पाहायला मिळतात. या मंदिराशी संबंधित अनेक दंतकथा आणि राजकीय इतिहास जोडलेला आहे. प्राचीन काळातील अनेक राजवंश (विशेषतः भौमकर आणि गंग राजवंश) या देवीला आपले कुलदैवत किंवा आराध्य दैवत मानत असत. राजसत्ता आणि विजयाची देवी म्हणून खंबेश्वरीची पूजा केली जायची. असे मानले जाते की, या देवीची स्तुती केल्याने भक्तांचे रक्षण होते आणि जीवनातील सर्व संकटे दूर होतात.