लिमा (पेरू) : पेरूमध्ये एका अंदाजे ५०० वर्षे जुन्या ‘इंका’ कालीन साठवणूक गृहातून (स्टोरेज रूम) बटाट्याचे दोन तुकडे सापडले आहेत. एका नवीन संशोधनानुसार, हे बटाटे स्पॅनिश आक्रमणापूर्वीचे असून, ते ‘फ्रीझ-ड्राईड’ (निसर्गतः गोठवून वाळवलेले) आहेत. पुरातत्त्वशास्त्राच्या दृष्टीने हा अत्यंत दुर्मीळ शोध मानला जात आहे.
या गोठवून वाळवलेल्या बटाट्यांना ‘चुन्यो’ म्हटले जाते. हे ‘चुन्यो’ एकेकाळी विशाल इंका साम्राज्याच्या अन्न पुरवठ्याचा मुख्य कणा होते. अत्यंत नाजूक असल्यामुळे पुरातत्वीय उत्खननात हे बटाटे सहसा कधीही शाबूत सापडत नाहीत. संशोधकांनी दिलेल्या माहितीनुसार, पेरूच्या शुष्क दक्षिण किनारपट्टीवर झालेला हा शोध इतिहासात केवळ दुसऱ्यांदाच घडला आहे, जिथे एखाद्या इंका साईटवरून ‘चुन्यो’ जप्त करण्यात आले आहे. यावरून स्पष्ट पुरावा मिळतो की, इंका साम्राज्य आपल्या अन्नाचा हा प्रमुख स्त्रोत अँडीज पर्वतरांगांमधून शेकडो मैल दूर थेट प्रशांत महासागराच्या किनारपट्टीपर्यंत पोहोचवत असे.
‘चुन्यो’ बनवण्याची प्रक्रिया अतिशय रंजक आहे. बटाटे वारंवार रात्रीच्या कडक थंडीत (दवबिंदूत) आणि दिवसा कडक उन्हात ठेवले जायचे. जोपर्यंत त्यातील संपूर्ण आर्द्रता (पाणी) निघून जात नाही, तोपर्यंत ही प्रक्रिया केली जायची. या प्रक्रियेमुळे बटाटे वजनाने अत्यंत हलके आणि दीर्घकाळ टिकणारे बनत, जे कित्येक दशके साठवून ठेवता येत असत. ही पद्धत फक्त अत्यंत उंचावरील भागातच शक्य होती, जिथे नियमितपणे कडक थंडी पडते. त्यामुळे पर्वतांवर ‘चुन्यो’ तयार करून, ते लामा (Llama - उंटासारखा दिसणारा प्राणी) यांच्या तांड्यांद्वारे शेकडो किलोमीटर दूर राहणाऱ्या साम्राज्यातील इतर लोकांपर्यंत पोहोचवले जायचे.
या अभ्यासाचे प्रमुख संशोधक आणि कॅलगरी विद्यापीठाच्या मानववंशशास्त्र आणि पुरातत्त्व विभागाचे सहयोगी प्राध्यापक लिडिओ वाल्डेझ यांनी सांगितले की, ‘इंका संस्कृतीतील लोक मांस टिकवून ठेवण्यासाठी देखील याच वाळवण्याच्या पद्धतीचा वापर करत असत. या सुकवलेल्या मांसाला ते ‘चार्की’ म्हणायचे. याच ‘चार्की’ शब्दापासून पुढे इंग्रजीतील प्रसिद्ध ‘जर्की’ हा शब्द तयार झाला आहे.’ ‘जर्नल ऑफ फील्ड आर्किओलॉजी’मध्ये १ मे रोजी प्रसिद्ध झालेल्या या संशोधनात, वाल्डेझ आणि सह-लेखिका कॅटरिना बेट्चर (स्वतंत्र पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ) यांनी सांगितले की, हे ‘चुन्यो’ एका इंका मातीच्या भांड्याच्या तुकड्यासोबत आणि एक तुटलेल्या सुताच्या चातीसोबत (Spindle Whorl - लोकर किंवा फायबरपासून सूत तयार करण्याचे साधन) सापडले आहे.