वॉशिंग्टन : प्राचीन काळातील मानवी संस्कृतीमध्ये नशेच्या किंवा मानसिक परिणाम घडवणाऱ्या पदार्थांच्या सेवनाचा इतिहास किती जुना आहे, याबाबत आतापर्यंत अनेक अंदाज वर्तवले जात होते. मात्र, सायबेरियातील २,८०० वर्षे जुन्या एका प्राचीन कबरीतून गांजाच्या सेवनाचे थेट आणि ठोस पुरावे हाती लागले आहेत. ‘सायन्स’ या नियतकालिकात हा नवीन संशोधन अहवाल प्रसिद्ध झाला आहे.
रशियाच्या दक्षिण सायबेरियातील उयुक खोऱ्यात ‘सिथियन’ काळातील ही अत्यंत महत्त्वाची आणि भव्य कबर आहे. या ठिकाणी उच्चपदस्थ आणि भटके घोडेस्वार लोकांचे मृतदेह पुरण्यात आले होते. संशोधकांना या समाधीमध्ये गांजाच्या लहान काळ्या बिया सापडल्या, ज्यांची संख्या १,४०० पेक्षा जास्त होती. रेडिओकार्बन डेटिंगनुसार या बिया सुमारे २,८०० वर्षे जुन्या असल्याचे स्पष्ट झाले. संशोधकांना या कबरीत मानवाचे जतन केलेले केसदेखील सापडले. मास स्पेक्ट्रोमीटरच्या साहाय्याने या केसांची ‘ड्रग टेस्ट’ करण्यात आली, ज्यामध्ये गांजातील मुख्य नशिला घटक ‘टीएचसी’ आणि ‘कॅनाबिनॉल’ यांचे रासायनिक अवशेष आढळले. मृत्यूनंतर हजारो वर्षांनी मानवी पेशींवरून अशा प्रकारे प्राचीन नशा शोधून काढण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.
मुख्य संशोधक डॉ. जिनो कास्पारी यांच्या मते, या कबरीत मोठ्या प्रमाणावर घोडे आणि मानवी बलिदानाचे अवशेषही सापडले आहेत. त्यामुळे हा गांजाचा वापर धार्मिक विधी किंवा शॅमॅनिस्टिक विश्वासाचा भाग म्हणून केला असावा, असे मानले जात आहे. या संशोधनाचे सर्वात मोठे यश म्हणजे येथील गांजाच्या बियांचे डीएनए अत्यंत सुस्थितीत जतन झाले आहेत, जो आजवरचा सर्वात जुना गांजाचा डीएनए मानला जात आहे. आगामी काळात या डीएनएच्या विश्लेषणावरून या पिकाचा मानवातील डोमेस्टिकेशनचा इतिहास नव्याने लिहिला जाऊ शकतो. प्राचीन आशियाई समुदायांमध्ये गांजाच्या वापराबाबतचे थेट पुरावे यापूर्वी विज्ञानाला मिळाले नव्हते. मात्र, या शोधामुळे युरेशिया खंडात हजारो वर्षांपासून गांजाचा वापर कसा होत होता, यावर नवीन प्रकाश पडला आहे.