वॉशिंग्टन : मंगळ ग्रहावर दररोज सकाळी एकाच विशिष्ट ठिकाणी अत्यंत विशाल ढग तयार होतो आणि अवघ्या काही तासांत तो नाहीसाही होतो. सुमारे १,६०० किलोमीटर (१,००० मैल) लांबीचा हा ढग निर्माण होण्यामागे आणि विलीन होण्यामागे पृथ्वीवरील हवामानशास्त्रापेक्षा पूर्णपणे वेगळे आणि ‘अनोखे भौतिकशास्त्र’ (Exotic physics) कार्यरत असल्याचे वैज्ञानिकांच्या नव्या संशोधनातून समोर आले आहे. एका अहवालानुसार, मंगळावरील या अद्‌भुत आणि रहस्यमय घटनेने जगभरातील खगोलशास्त्रज्ञांचे लक्ष वेधून घेतले आहे.
हा ढग मंगळावरील ‘अर्सिया मॉन्स’ (Arsia Mons) नावाच्या एका विशाल मृत ज्वालामुखीय पर्वताच्या माथ्यावर दररोज सकाळी तयार होतो. मंगळ ग्रहावर वसंत आणि उन्हाळ्याच्या ऋतूमध्ये ही प्रक्रिया सलग काही महिने दररोज घडताना दिसते. सकाळी सूर्योदयानंतर अवघ्या तीन तासांत हा पांढरेशुभ्र ढग सुमारे १,६०० किलोमीटर लांबीपर्यंत पसरतो आणि दुपारी सूर्य डोक्यावर येताच बाष्पीभवन होऊन पूर्णपणे अदृश्य होतो. पृथ्वीवर जेव्हा पर्वत किंवा टेकड्यांवरून वारे वाहतात, तेव्हा हवेतील ओलसरपणामुळे टेकडीच्या वरच्या बाजूला ढग तयार होतात. परंतु, मंगळावरील वातावरणात पाण्याचे प्रमाण अत्यंत कमी आणि वातावरण अत्यंत विरळ असल्यामुळे तिथे अशा प्रकारचा अथांग ढग बनणे सामान्य नियमांनुसार अशक्य मानले जात होते.
संशोधकांनी स्पष्ट केले की, अर्सिया मॉन्स या महाकाय पर्वताच्या तीव्र उतारावरून जेव्हा अतिशय वेगवान वारे वरच्या दिशेने ढकलले जातात, तेव्हा तिथे वातावरणाचा दाब अचानक प्रचंड घसरतो. या प्रक्रियेमुळे अत्यंत कमी दाबाच्या स्थितीत वातावरणातील सूक्ष्म बाष्पाचे रूपांतर थेट बर्फाच्या कणांमध्ये होते. पृथ्वीवर सहसा पाहायला न मिळणाऱ्या या अत्यंत टोकाच्या आणि वैशिष्ट्यपूर्ण भौतिकशास्त्रीय प्रक्रियेमुळे हा महाकाय बर्फाळ ढग तयार होतो आणि उन्हाची तीव्रतेनुसार लगेच विरघळून जातो. मंगळावरील या अनोख्या हवामान चक्रामुळे खगोलशास्त्रज्ञांना इतर ग्रहांवरील वातावरण आणि तेथील भौतिकशास्त्राचे नियम समजून घेण्यासाठी एक नवीन दिशा मिळाली आहे.