रियाध : सौदी अरेबियातील एका प्राचीन सरोवराच्या काठावर १,२५,००० वर्षे जुन्या ठिकाणी पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांना जगातील सर्वात जुनी विषारी शस्त्रे असणारे पाषाण अवशेष सापडले आहेत. मोठ्या प्राण्यांची शिकार करण्यासाठी या पाषाण हत्यारांचा वापर केला जात असावा आणि त्यावर ऐतिहासिक काळापासून विषारी द्रव्यांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या एका विषारी झाडाच्या अवशेषांचे घटक आढळले आहेत.
या अध्ययनाचे सहलेखक आणि जर्मनीतील मॅक्स प्लँक इन्स्टिट्यूट ऑफ जिओअँथ्रोपोलॉजी तसेच ऑस्ट्रेलियाच्या ग्रिफिथ युनिव्हर्सिटीचे पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ ख्रिस क्लार्कसन यांनी सांगितले, ‘१,२५,००० वर्षे जुने असलेले हे अवशेष दक्षिण आफ्रिकेत अलीकडेच शोधून काढलेल्या विषारी बाणांच्या टोकांपेक्षा (ज्यांचा काळ सुमारे ६०,००० वर्षांपूर्वीचा आहे) बरेच जुने आहेत. मात्र, हे विष नेमके कसे तयार केले गेले किंवा ते किती प्रभावी होते, हे आम्ही अद्याप सिद्ध केलेले नाही. त्यामुळे याला विषारी शिकार शस्त्रांचे संभाव्य सर्वात जुने पुरावे म्हणावे लागेल, अचूकपणे सिद्ध झालेला पहिला पुरावा नव्हे.’ गुरुवारी (१२ नोव्हेंबर) प्रतिष्ठित ‘सायन्स’ या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या या नवीन अभ्यासानुसार, संशोधकांनी दक्षिण सौदी अरेबियातील १,२५,००० वर्षे जुन्या ‘उरुक अलजेलिबाह’ या ठिकाणाचा अभ्यास केला.
या अरबी नावाचा अर्थ ‘पाण्याच्या झऱ्याचे वाळूचे ढिगारे’ असा होतो, अशी माहिती या अभ्यासाचे सहलेखक आणि सौदी अरेबियातील किंग अब्दुल्ला युनिव्हर्सिटी ऑफ सायन्स अँड टेक्नॉलॉजीचे भूवैज्ञानिक फ्रान्स व्हॅन बुचेम यांनी दिली. क्लार्कसन यांच्या मते, सध्या हा भाग पृथ्वीवरील सर्वात उष्ण आणि कोरड्या वाळवंटांपैकी एक असलेल्या 'रुब अल-खाली' (Empty Quarter) मध्ये येत असल्यामुळे अत्यंत उष्ण आणि कोरडा आहे आणि तिथे वाळूचे विस्तृत ढिगारे आहेत. मात्र, संशोधकांना असे दिसून आले की, एकेकाळी येथे सुमारे १३० चौरस मैल (३४० चौरस किलोमीटर) क्षेत्रफळ पसरलेले आणि ९५ फूट (२९ मीटर) खोल गोड्या पाण्याचे सरोवर होते. येथील जीवाश्मांवरून असे दिसून येते की, एकेकाळी या भागात हिप्पोपोटॅमस (पाणघोडे), म्हशी, शहामृग, उंट, हरणे, ओरिक्स, तसेच पाम, रीडस्‌ (जलवनस्पती), झाडे आणि झुडपे अशा विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांचे समृद्ध विश्व वसले होते.
प्राचीन मानवांनी अन्नासाठी आणि इतर संसाधनांसाठी याचा नक्कीच वापर केला असावा. क्लार्कसन पुढे म्हणाले, ‘आता ज्या भागाला आपण ‘रुब अल-खाली’ वाळवंट म्हणून ओळखतो, तिथे एकेकाळी सरोवराभोवती हिप्पोपोटॅमस आणि महाकाय म्हशी वावरत होत्या ही कल्पनाच हे दर्शवते की, ही भूदृश्ये आणि जागतिक हवामान किती नाटकीयरीत्या बदलले आहेत.’ पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांना या ठिकाणी ५,५०० हून अधिक पाषाण अवशेष सापडले, ज्यामध्ये फायबर, रेझिन्स आणि लाकूड यांसारख्या वनस्पती सामग्रीचे अत्यंत उत्तम प्रकारे जतन झालेले अवशेषदेखील समाविष्ट आहेत. यातील अनेक हत्यारे म्हणजे पाषाण बाणाची टोके होती, ज्यांच्यावर मोठ्या प्राण्यांच्या शिकारीमुळे झालेली आघाताची चिन्हे दिसून आली. तसेच मायक्रोस्कोपिक विश्लेषणात त्यांच्या टोकांच्या जवळ प्राण्यांच्या ऊतींचे अवशेष आढळले. अभ्यासानुसार, ही पाषाण हत्यारे प्राण्यांच्या हाडांच्या समूहांशी तंतोतंत जुळतात; यावरून हे स्पष्ट होते की, हे सरोवराचे किनारपट्टी क्षेत्र शिकार करण्यासाठी आणि मृत प्राण्यांवर प्रक्रिया करण्यासाठीचे मुख्य केंद्र होते.