Paach Futacha Bachchan Movie Review: महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेत कीर्तनाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. संतांच्या विचारांचा प्रसार करणे, समाजाला योग्य दिशा दाखवणे आणि माणुसकीची शिकवण देणे, हे कीर्तनाचे मूळ उद्दिष्ट राहिले आहे. मात्र, काळ बदलत असताना कीर्तनाच्या स्वरूपातही अनेक बदल झाले आहेत. काही ठिकाणी कीर्तन हे भक्ती आणि प्रबोधनाचे माध्यम राहण्याऐवजी प्रसिद्धी, पैसा आणि राजकारणाचे साधन बनत असल्याचे चित्र दिसते. याच वास्तवावर भाष्य करणारा ‘पाच फुटाचा बच्चन’ हा मराठी चित्रपट प्रेक्षकांसमोर आला आहे.
लेखक आणि दिग्दर्शक कौस्तुभ रमेश देशपांडे यांनी या चित्रपटातून कीर्तनाच्या जगातील चढाओढ, कीर्तनकारांमधील स्पर्धा, धार्मिक श्रद्धेचा घेतला जाणारा फायदा आणि गावपातळीवरील राजकारण यांसारख्या विषयांना हात घातला आहे. विशेष म्हणजे, हे सगळे दाखवताना चित्रपट केवळ उपदेश देत बसत नाही. मनोरंजनाची पकड कायम ठेवत तो प्रेक्षकांना विचार करायला भाग पाडतो. त्यामुळे ‘पाच फुटाचा बच्चन’ हा केवळ एका कीर्तनकाराच्या आयुष्याची गोष्ट सांगणारा चित्रपट राहत नाही, तर तो आजच्या समाजाचेही दर्शन घडवतो.
या चित्रपटाच्या केंद्रस्थानी आहे राजलक्ष्मी. वारकरी संप्रदायाची परंपरा जपणाऱ्या कुटुंबात वाढलेली ही तरुण कीर्तनकार. तिच्या आयुष्यात संघर्ष आहे, स्वप्ने आहेत आणि स्वतःच्या कर्तृत्वावर उभे राहण्याची जिद्दही आहे. प्रतिकूल परिस्थितीतून पुढे आलेली राजलक्ष्मी आपल्या कीर्तनाच्या जोरावर लोकप्रियता मिळवते. मात्र, यश मिळवण्याचा हा प्रवास सरळ आणि सोपा नाही.
लोकप्रियता वाढू लागली की तिच्यासोबत अपेक्षा, स्पर्धा आणि दबावही वाढतो. माणूस आपल्या ध्येयाच्या दिशेने वाटचाल करत असताना त्याच्या विचारांमध्ये आणि वागण्यात कसा बदल होऊ शकतो, याचा अनुभव राजलक्ष्मीच्या प्रवासातून येतो. तिच्या आयुष्यातील घडामोडी केवळ वैयक्तिक राहत नाहीत. त्या तिच्या कुटुंबावर, नातेसंबंधांवर आणि तिच्या आध्यात्मिक विचारांवरही परिणाम करतात.
यश मिळवताना आपण नेमके काय कमावतो आणि काय गमावतो, हा प्रश्न चित्रपट राजलक्ष्मीच्या माध्यमातून उपस्थित करतो. प्रसिद्धीच्या झगमगाटात स्वतःची मूळ ओळख हरवण्याची शक्यता असते. अशा वेळी पुन्हा स्वतःकडे पाहण्याची आणि आपल्या मूल्यांची जाणीव करून घेण्याची गरज असते. राजलक्ष्मीचा प्रवास याच गोष्टी अधोरेखित करतो.
या भूमिकेत श्रुती मधुदीपने मनापासून काम केले आहे. तिच्या अभिनयात भूमिकेची जिद्द, तिच्या मनातील घालमेल आणि परिस्थितीशी दोन हात करण्याची ताकद जाणवते. तिच्या चेहऱ्यावरील भाव, संवादफेक आणि पडद्यावरील वावर यांमधून राजलक्ष्मीच्या व्यक्तिमत्त्वातील वेगवेगळे पैलू समोर येतात. एका बाजूला यश मिळवण्याची धडपड आणि दुसऱ्या बाजूला स्वतःच्या विचारांशी सुरू असलेला संघर्ष, या दोन्ही गोष्टी ती प्रभावीपणे साकारते.
विशेष म्हणजे, राजलक्ष्मी ही केवळ संघर्ष करणारी मुलगी म्हणून समोर येत नाही. ती चुका करू शकते, परिस्थितीच्या प्रभावाखाली येऊ शकते आणि पुन्हा स्वतःला सावरूही शकते.
‘पाच फुटाचा बच्चन’ या चित्रपटाचा सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे कीर्तनाच्या जगाचे केलेले चित्रण. महाराष्ट्रात कीर्तनाची परंपरा संतांच्या विचारांशी जोडलेली आहे. संतांनी माणुसकी, समता, प्रेम, परोपकार आणि चांगल्या आचरणाचा संदेश दिला. कीर्तनकारांनी आपल्या वाणीच्या माध्यमातून हा विचार सामान्य माणसापर्यंत पोहोचवला.
पूर्वी गावातील अनेक लोकांसाठी कीर्तन हे केवळ धार्मिक कार्यक्रम नव्हते. ते ज्ञान मिळवण्याचे, समाजातील प्रश्न समजून घेण्याचे आणि आयुष्याकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहण्याचे माध्यम होते. कीर्तनातून लोकांना चांगले विचार ऐकायला मिळत. त्यांच्या दैनंदिन जीवनात नैतिक मूल्यांना महत्त्व होते.
मात्र, या परंपरेभोवती प्रसिद्धी आणि पैशाचे वलय निर्माण झाले की तिचे मूळ स्वरूप बदलण्याचा धोका निर्माण होतो. अधिक गर्दी जमवणे, इतर कीर्तनकारांपेक्षा स्वतःला मोठे दाखवणे, लोकप्रियतेचा फायदा घेणे आणि भक्तांच्या भावनांचा वापर करणे, अशा प्रवृत्तींवर चित्रपट नेमकेपणाने बोट ठेवतो.
कीर्तन ही सेवा आहे की व्यवसाय? प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी श्रद्धेचा वापर करणे योग्य आहे का? लोकांनी एखाद्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवला, म्हणून त्या व्यक्तीला काहीही बोलण्याचा किंवा करण्याचा अधिकार मिळतो का? असे अनेक प्रश्न चित्रपटाच्या कथेतून पुढे येतात.
या चित्रपटाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तो संपूर्ण कीर्तन परंपरेलाच दोष देत नाही. उलट, परंपरेतील चांगल्या मूल्यांचे महत्त्व अधोरेखित करत तिच्या नावाखाली सुरू असलेल्या चुकीच्या गोष्टींवर टीका करतो. खरी भक्ती आणि भक्तीचा दिखावा यांमधील फरक समजून घेण्याची गरज तो प्रेक्षकांना पटवून देतो.
गावातील धार्मिक वातावरण, लोकांची श्रद्धा, स्थानिक पुढाऱ्यांचे राजकारण आणि धार्मिक व्यक्तींभोवती तयार होणारे प्रभावक्षेत्र यांचा चित्रपटात चांगला मेळ साधला आहे. गावातील छोट्या-मोठ्या राजकीय घडामोडी, भावकीतील वाद आणि प्रतिष्ठेसाठी सुरू असलेली धडपड या सगळ्या गोष्टी कथेला वास्तवाची जोड देतात.
लोकांच्या मनात श्रद्धा असणे ही नैसर्गिक गोष्ट आहे. मात्र, याच श्रद्धेचा फायदा घेऊन स्वतःचे महत्त्व वाढवण्याचा प्रयत्न केला जातो, तेव्हा प्रश्न निर्माण होतात. धार्मिक व्यासपीठाचा वापर वैयक्तिक प्रसिद्धी किंवा राजकीय फायद्यासाठी होऊ लागला, तर मूळ संदेश मागे पडतो. चित्रपट या विषयाकडे लक्ष वेधतो.
काही वेळा एखाद्या व्यक्तीला समाजात मोठे स्थान मिळते. तिच्या प्रत्येक शब्दावर लोक विश्वास ठेवू लागतात. मात्र, लोकप्रियता आणि योग्य विचार यांचा नेहमीच संबंध असतो असे नाही. एखादी व्यक्ती प्रसिद्ध आहे म्हणून तिचे प्रत्येक विधान योग्य ठरत नाही. तसेच धार्मिक वेशभूषा किंवा प्रभावी वक्तृत्व म्हणजेच समाजाला योग्य दिशा देण्याची क्षमता, असेही नाही.
या वास्तवाचे चित्रण करताना चित्रपट गावातील लोकांना केवळ अंधश्रद्धाळू म्हणून दाखवत नाही. त्यांच्या भावविश्वात श्रद्धेला असलेले स्थानही समजून घेतो. पांडुरंगावरील प्रेम, वारकरी परंपरेवरील विश्वास आणि साधेपणाने जगणाऱ्या लोकांची निष्ठा यांचे चित्रण मनाला भिडते.
या चित्रपटातील कलाकारांची फळी भक्कम आहे. किशोर कदम यांनी साकारलेले रंगा महाराज हे पात्र विशेष लक्ष वेधून घेते. त्यांच्या अभिनयातील सहजता आणि व्यक्तिरेखेतील बारकावे यांमुळे हे पात्र लक्षात राहते. रंगा महाराजांच्या भूमिकेतून कीर्तनाच्या जगातील व्यक्तिमत्त्व, प्रभाव आणि त्यामागील गुंतागुंत समोर येते.
किशोर कदम यांचा अनुभव त्यांच्या अभिनयातून जाणवतो. व्यक्तिरेखा केवळ संवादांमधून उभी करण्याऐवजी तिच्या देहबोलीतून आणि वागण्यातून तिचे वेगळेपण दाखवण्याची त्यांची हातोटी प्रभावी ठरते.
शशांक शेंडे यांनी साकारलेली राजलक्ष्मीच्या वडिलांची भूमिका चित्रपटाला भावनिक आधार देते. वारकरी परंपरेशी जोडलेला हा बाप श्रद्धा, संस्कार आणि साधेपणाचे प्रतिनिधित्व करतो. त्यांच्या भूमिकेतून परंपरेचे खरे मूल्य काय असते, याची जाणीव होते. एका बाजूला लोकप्रियतेच्या मागे धावणारे जग आणि दुसऱ्या बाजूला आपल्या श्रद्धेशी प्रामाणिक राहणारी माणसे, यांमधील फरक त्यांच्या अभिनयातून समोर येतो.
चिन्मयी सुमीत आणि गौरी नलावडे यांनीही आपल्या भूमिकांना योग्य न्याय दिला आहे. पुष्कराज चिरपुटकर, क्षितीश दाते, आशय कुलकर्णी, ओमप्रकाश शिंदे आणि विनोद वणवे यांच्यासह इतर कलाकारांनी कथेला आवश्यक असलेली रंगत वाढवली आहे.
‘पाच फुटाचा बच्चन’ हा विषयाच्या बाबतीत जितका प्रभावी आहे, तितकाच तो दृश्यांच्या बाबतीतही लक्षवेधी ठरतो. चित्रपटात कोल्हापूर परिसराचे दर्शन घडते. गावातील वातावरण, नदीकाठची मंदिरे, धार्मिक कार्यक्रम आणि सामान्य लोकांचे दैनंदिन आयुष्य यांचे चित्रण कथेला अधिक वास्तववादी बनवते.
अभिषेक शेटे यांच्या छायांकनातून महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागाचे सौंदर्य प्रभावीपणे समोर येते. ड्रोनच्या साहाय्याने टिपलेले दृश्ये परिसराची भव्यता दाखवतात. मंदिरांचा परिसर, निसर्ग आणि गावातील धार्मिक वातावरण यांमुळे चित्रपटाला वेगळी दृश्यात्मक ओळख मिळते.
या दृश्यांचा उपयोग केवळ चित्रपट सुंदर दिसावा यासाठी केलेला नाही. त्यातून कथेला आवश्यक असलेले वातावरणही तयार होते. वारकरी परंपरा आणि गावातील लोकांचे आयुष्य यांचा परस्परांशी असलेला संबंध समजून घेण्यासाठी ही दृश्ये मदत करतात.
चित्रपटातील कोल्हापुरी भाषेचा वापरही महत्त्वाचा आहे. स्थानिक बोलीमुळे व्यक्तिरेखा अधिक नैसर्गिक वाटतात. गावातील माणसांचे बोलणे, त्यांची विचार करण्याची पद्धत आणि त्यांच्या स्वभावातील खास वैशिष्ट्ये चित्रपटात प्रभावीपणे दाखवली आहेत.
‘पाच फुटाचा बच्चन’ या चित्रपटातील संगीत हा आणखी एक महत्त्वाचा भाग आहे. कीर्तन आणि वारकरी परंपरेवर आधारित चित्रपटात संगीताला विशेष स्थान असणे स्वाभाविक आहे.
या चित्रपटात पारंपरिक कीर्तनाचे सूर, भक्तीगीतांचा भाव आणि कथेला साजेशी गाणी यांचा उपयोग वातावरणनिर्मितीसाठी केला आहे. प्रदीप आवटे यांनी लिहिलेल्या गीतांना निरंजन पेडगावकर यांनी जबरदस्त पद्धतीने संगीतबद्ध केलं आहे.
चित्रपटाच्या विषयाला साजेसे संगीत असल्यामुळे त्याच्या एकूण वातावरणात सातत्य राहते. गाणी कथेला अडथळा ठरण्याऐवजी तिच्या भावविश्वाचा भाग बनतात, ही या चित्रपटाची जमेची बाजू आहे.
एखादा चित्रपट महत्त्वाचा सामाजिक विषय हाताळत असेल, तर त्यात मनोरंजन आणि संदेश यांचा समतोल साधणे आवश्यक असते. केवळ संदेश देण्याच्या प्रयत्नात कथा रेंगाळली, तर प्रेक्षकांचा रस कमी होऊ शकतो. दुसरीकडे, केवळ मनोरंजनावर भर दिला तर विषयाची खोली कमी होण्याची शक्यता असते.
कौस्तुभ रमेश देशपांडे यांनी या दोन्ही गोष्टींचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला आहे. राजलक्ष्मीच्या वैयक्तिक प्रवासासोबत कीर्तनाच्या जगातील वास्तव, गावातील राजकारण आणि सामाजिक प्रश्न यांची सांगड घातली आहे. त्यामुळे चित्रपट एकाच विषयाभोवती फिरत असला, तरी त्यातून अनेक वेगवेगळे पैलू समोर येतात. चित्रपटातील संवादही लक्षात राहण्यासारखे आहेत.
‘पाच फुटाचा बच्चन’ची खरी ताकद त्याच्या विषयात आणि तो मांडण्याच्या पद्धतीत आहे. चित्रपट कीर्तनकारांमधील स्पर्धा दाखवतो; पण त्याच वेळी खऱ्या वारकरी परंपरेचे महत्त्वही अधोरेखित करतो. धार्मिक श्रद्धेचा गैरवापर दाखवतो; पण श्रद्धेची खिल्ली उडवत नाही. लोकप्रियतेच्या मागे धावणाऱ्या प्रवृत्तींवर टीका करतो; पण साध्या माणसांच्या भक्तीचा आदरही राखतो.
यामुळे चित्रपटाचा आशय अधिक संतुलित वाटतो. समाजातील चुकीच्या गोष्टी दाखवणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच चांगल्या मूल्यांची आठवण करून देणेही गरजेचे आहे. हा चित्रपट या दोन्ही गोष्टी करण्याचा प्रयत्न करतो.
माणूस यशाच्या मागे धावताना स्वतःची मुळे विसरू शकतो. प्रसिद्धी, पैसा आणि प्रतिष्ठा मिळवण्याच्या प्रयत्नात त्याच्या विचारांमध्ये बदल होऊ शकतो. अशा वेळी स्वतःच्या प्रवासाकडे पुन्हा एकदा पाहणे आवश्यक असते. आपण कुठून आलो, आपल्या मूल्यांची जडणघडण कशी झाली आणि आपण नेमके कुठे चाललो आहोत, याचा विचार करायला लावणे हे या चित्रपटाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
वारकरी संप्रदायाची खरी ताकद ही माणसांच्या श्रद्धेत, त्यांच्या आचरणात आणि संतांच्या विचारांशी जोडलेल्या जीवनमूल्यांतही आहे. हा विचार चित्रपटातून प्रभावीपणे समोर येतो.
या चित्रपटातील सर्वांत मोठी जमेची बाजू म्हणजे त्याचा विषय आणि त्याची मांडणी. राजलक्ष्मीच्या भूमिकेतील श्रुती मधुदीपचा अभिनय, किशोर कदम आणि शशांक शेंडे यांची प्रभावी कामगिरी, कोल्हापूर परिसराचे सुंदर चित्रण, स्थानिक भाषेचा वापर आणि कथेला साजेसे संगीत या गोष्टी चित्रपटाला वेगळेपण देतात.
कथेला सामाजिक संदर्भ असल्यामुळे चित्रपट पाहताना प्रेक्षक केवळ व्यक्तिरेखांच्या आयुष्याचा विचार करत नाहीत, तर आपल्या आजूबाजूला घडणाऱ्या घटनांशीही त्याची तुलना करतात. धार्मिक व्यासपीठावरून काय बोलले जाते, लोकप्रिय व्यक्तींवर किती सहज विश्वास ठेवला जातो आणि श्रद्धा व विवेक यांच्यातील समतोल कसा राखला पाहिजे, याचा विचार सुरू होतो.
चित्रपटाची कथा सामाजिक प्रश्न मांडत असली, तरी त्यातील मानवी भावना महत्त्वाच्या राहतात. कुटुंबातील नाती, संघर्ष, यशाची ओढ आणि स्वतःला पुन्हा शोधण्याचा प्रयत्न या गोष्टी कथेला भावनिक जोड देतात.
‘पाच फुटाचा बच्चन’ हा केवळ कीर्तनाच्या जगातील घडामोडी दाखवणारा चित्रपट नाही. तो श्रद्धा, प्रसिद्धी, पैसा, राजकारण आणि माणुसकी यांच्यातील संबंध तपासून पाहतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेतील महत्त्वाचा भाग असलेल्या कीर्तनाकडे नव्या नजरेने पाहण्याची संधी देतो.
चित्रपटाची कथा, कलाकारांचे अभिनय, छायांकन, संगीत आणि सामाजिक आशय या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम लक्षात राहतो. विशेषतः राजलक्ष्मीचा प्रवास प्रेक्षकांना भावनिक पातळीवर जोडतो. तिच्या यशामागील संघर्ष आणि त्या यशामुळे निर्माण होणारे प्रश्न चित्रपटाला मनोरंजनाच्या पलीकडे घेऊन जातात.
आजच्या काळात कोणत्याही परंपरेचे आंधळेपणाने समर्थन करणे किंवा तिच्यातील प्रत्येक गोष्ट चुकीची ठरवणे, या दोन्ही टोकांपासून दूर राहण्याची गरज आहे. चांगल्या गोष्टी जपताना चुकीच्या प्रवृत्तींवर प्रश्न विचारणेही तितकेच आवश्यक आहे.
एकीकडे मनोरंजन आणि दुसरीकडे विचार करायला लावणारा आशय, यांचा मेळ साधणारा हा चित्रपट आहे. कीर्तनाची परंपरा, वारकरी संप्रदाय, ग्रामीण महाराष्ट्राचे वास्तव आणि सामाजिक प्रश्न यांमध्ये रस असलेल्या प्रेक्षकांसाठी तो विशेष महत्त्वाचा आहे. मनोरंजनासोबत समाजाला आरसा दाखवणारा आणि विचारांचे नवे दार उघडणारा ‘पाच फुटाचा बच्चन’ म्हणूनच लक्षात राहतो.
चित्रपटाचे नाव : पाच फुटाचा बच्चन
लेखन आणि दिग्दर्शन : कौस्तुभ रमेश देशपांडे
निर्माते : राहुल कर्णिक आणि ऑर्फियस स्टुडिओज्
मुख्य कलाकार : श्रुती मधुदीप, किशोर कदम, शशांक शेंडे, चिन्मयी सुमीत, गौरी नलावडे, पुष्कराज चिरपुटकर, क्षितीश दाते, आशय कुलकर्णी, ओमप्रकाश शिंदे, विनोद वणवे
गाणी: प्रदीप आवटे
संगीत : शंतनु-दिनेश
छायांकन : अभिषेक शेटे
संकलन : सौरभ प्रभुदेसाई