- मोहन भांडवले
प्राचीन ग्रीसपासून आधुनिक जागतिक क्रीडा महोत्सवापर्यंतचा ऑलिम्पिक स्पर्धांचा प्रवास अत्यंत प्रेरणादायी आहे. आज २३ जून. ऑलिम्पिक दिन. त्यानिमित्त...
ऑलिम्पिक स्पर्धा हा जगातील सर्वात मोठा आणि प्रतिष्ठेचा क्रीडा महोत्सव मानला जातो. जगभरातील हजारो खेळाडू आपल्या देशाचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी या स्पर्धांमध्ये सहभागी होतात. क्रीडा क्षेत्रातील उत्कृष्टता, मैत्री, शिस्त, समर्पण आणि जागतिक ऐक्य यांचे प्रतीक म्हणून ऑलिम्पिककडे पाहिले जाते. आज या स्पर्धा केवळ क्रीडा स्पर्धा राहिलेल्या नाहीत, तर विविध संस्कृती, भाषा आणि देशांना एकत्र आणणारा जागतिक उत्सव बनल्या आहेत.
ऑलिम्पिक स्पर्धांचा इतिहास सुमारे २,८०० वर्षांपूर्वीचा आहे. प्राचीन ग्रीसमधील ऑलिम्पिया या शहरात इ.स.पूर्व ७७६ मध्ये पहिल्या अधिकृत ऑलिम्पिक स्पर्धांचे आयोजन करण्यात आले होते. या स्पर्धा ग्रीक देवता झ्यूसच्या सन्मानार्थ भरवल्या जात असत. त्या काळात ग्रीसमधील विविध शहर-राज्यांमधील खेळाडू एकत्र येऊन आपली क्रीडाकौशल्ये दाखवत असत. सुरुवातीला फक्त धावण्याच्या शर्यती आयोजित केल्या जात होत्या; परंतु नंतर कुस्ती, मुष्टियुद्ध, भालाफेक, चक्रफेक, लांब उडी आणि रथ शर्यत यासारख्या खेळांचाही समावेश करण्यात आला. प्राचीन ऑलिम्पिक स्पर्धांना धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व होते. स्पर्धांच्या काळात युद्धे थांबवली जात असत, जेणेकरून खेळाडू आणि प्रेक्षक सुरक्षितपणे स्पर्धास्थळी पोहोचू शकतील. विजेत्या खेळाडूंना सोन्या-चांदीची पदके दिली जात नसत; त्याऐवजी ऑलिव्ह वृक्षाच्या पानांचा मुकुट देऊन त्यांचा गौरव केला जात असे. हा सन्मान अत्यंत प्रतिष्ठेचा मानला जात होता. मात्र, कालांतराने रोमन साम्राज्याचा प्रभाव वाढला आणि प्राचीन ग्रीक परंपरा लोप पावू लागल्या. इ.स. ३९३ मध्ये रोमन सम्राट थिओडोसियस प्रथम यांनी या स्पर्धांवर बंदी घातली. त्यानंतर जवळपास १,५०० वर्षे ऑलिम्पिक स्पर्धा अस्तित्वात नव्हत्या.
एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात फ्रान्सचे शिक्षणतज्ज्ञ आणि क्रीडाप्रेमी बॅरन पियरे द कुबर्टिन यांनी ऑलिम्पिक स्पर्धांचे पुनरुज्जीवन करण्याचा विचार मांडला. त्यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे १८९४ मध्ये आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समिती (आयओसी) स्थापन करण्यात आली. त्यानंतर १८९६ मध्ये ग्रीसची राजधानी अथेन्स येथे पहिल्या आधुनिक ऑलिम्पिक स्पर्धा आयोजित करण्यात आल्या. या स्पर्धांमध्ये १४ देशांतील सुमारे २४१ खेळाडूंनी सहभाग घेतला. याच स्पर्धांपासून आधुनिक ऑलिम्पिक चळवळीची सुरुवात झाली.
आधुनिक ऑलिम्पिकची काही वैशिष्ट्ये विशेष उल्लेखनीय आहेत. ऑलिम्पिक ध्वजावरील पाच रंगीत वर्तुळे जगातील पाच खंडांचे प्रतिनिधित्व करतात. निळा, पिवळा, काळा, हिरवा आणि लाल हे रंग जागतिक ऐक्य, मैत्री आणि सहकार्याचे प्रतीक मानले जातात. याशिवाय ऑलिम्पिक ज्योत हीदेखील एक महत्त्वाची परंपरा आहे. ग्रीसमधील ऑलिम्पिया येथे सूर्यकिरणांद्वारे ही ज्योत प्रज्वलित केली जाते आणि मशाल रिलेच्या माध्यमातून यजमान देशात पोहोचवली जाते. उद्घाटन सोहळ्यात ही ज्योत प्रज्वलित केल्यानंतर स्पर्धांना अधिकृत सुरुवात होते. ऑलिम्पिक स्पर्धांमध्ये विजेत्यांना सुवर्ण, रौप्य आणि कांस्यपदके प्रदान केली जातात. या पदकांसाठी खेळाडू अनेक वर्षे कठोर परिश्रम, सराव आणि त्याग करतात. त्यामुळे ऑलिम्पिक पदक मिळवणे हे प्रत्येक खेळाडूचे सर्वोच्च स्वप्न मानले जाते. भारताचाही ऑलिम्पिक इतिहास गौरवास्पद आहे. १,९०० मध्ये नॉर्मन प्रिचर्ड यांनी भारतासाठी पहिले ऑलिम्पिक पदक जिंकले. त्यानंतर भारतीय हॉकी संघाने १९२८ ते १९८० या कालावधीत अनेक सुवर्णपदके जिंकून जगावर वर्चस्व गाजवले. मेजर ध्यानचंद यांचे नाव भारतीय हॉकीच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले गेले आहे. अलीकडील काळात अभिनव बिंद्रा, सुशील कुमार, मेरी कोम, पी. व्ही. सिंधू, नीरज चोप्रा आणि इतर अनेक खेळाडूंनी भारताला ऑलिम्पिकमध्ये गौरव मिळवून दिला आहे. आज ऑलिम्पिक स्पर्धा जगातील सर्वात मोठा क्रीडा सोहळा बनल्या आहेत. उन्हाळी आणि हिवाळी अशा दोन प्रकारच्या ऑलिम्पिक स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. शेकडो देशांतील हजारो खेळाडू या स्पर्धांमध्ये सहभागी होतात. खेळाच्या माध्यमातून शांतता, बंधुता, समानता आणि मानवतेचा संदेश देणे हे ऑलिम्पिकचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
प्राचीन ग्रीसपासून आधुनिक जागतिक व्यासपीठापर्यंतचा ऑलिम्पिकचा प्रवास हा मानवी जिद्द, क्रीडा प्रेम आणि जागतिक ऐक्याचा प्रेरणादायी इतिहास आहे. बदलत्या काळानुसार स्पर्धांचे स्वरूप बदलले असले, तरी उत्कृष्टतेचा ध्यास, प्रामाणिक स्पर्धा आणि जगाला एकत्र आणण्याची भावना आजही ऑलिम्पिकचे खरे वैशिष्ट्य आहे.