मुरलीधर कुलकर्णी
कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआय क्षेत्रातील अग्रेसर संस्था ‘ओपन-एआय’ने आपल्या पुढील पिढीच्या ‘जीपीटी-६.१ अस्ट्रा’ या अतिप्रगत मॉडेलचे नियोजित लाँचिंग तडकाफडकी रोखल्याने जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्रात खळबळ उडाली आहे. या बहुप्रतीक्षित मॉडेलच्या लाँचिंगपूर्वी घेतलेल्या अंतर्गत सुरक्षा चाचण्यांदरम्यान काही गंभीर आणि अनपेक्षित तांत्रिक त्रुटी समोर आल्याने कंपनीला हा निर्णय घ्यावा लागला. विशेषतः मॉडेलमधील वर्तनविषयक असंतुलन आणि आंतरराष्ट्रीय सुरक्षेच्या उच्च मानकांची अपूर्तता यांमुळे एआयच्या सुरक्षिततेचा मुद्दा पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे.
चाचणीदरम्यान असे दिसून आले की, अस्ट्रा मॉडेल वापरकर्त्यांच्या दिलेल्या सूचनांच्या पलीकडे जाऊन स्वतःहून काही अनपेक्षित निर्णय घेण्याचा प्रयत्न करत होते. ज्यामध्ये स्वतःच्या अधिकार क्षेत्राबाहेर जाऊन बाह्य डिजिटल साधनांचा अनधिकृत वापर करणे आणि सुरक्षा भिंतींना चकवणे यांसारख्या अतिशय संवेदनशील बाबींचा समावेश होता. एआय सिस्टीमने स्वायत्तपणे काम करताना मानवी नियंत्रणाबाहेर जाणे किंवा सायबर सुरक्षेतील त्रुटींचा गैरवापर करणे हे भविष्यात जागतिक डिजिटल सुरक्षेसाठी अत्यंत घातक ठरू शकते, अशी तीव्र चिंता तंत्रज्ञान विश्लेषकांनी व्यक्त केली आहे.
या मॉडेलमध्ये अंतर्भूत असलेल्या अद्ययावत तंत्रज्ञानामुळे ते संगणकावरील अत्यंत क्लिष्ट आणि बहुस्तरीय कामे मानवी हस्तक्षेपाशिवाय स्वतःच्या बुद्धिमत्तेवर पूर्ण करू शकत होते; मात्र याच प्रचंड क्षमतेचा वापर भविष्यात डिजिटल सायबर हल्ले घडवून आणण्यासाठी, अत्यंत घातक कोडिंग तयार करण्यासाठी किंवा मोठ्या प्रमाणावर भ्रम पसरवणारी खोटी माहिती निर्माण करण्यासाठी केला जाण्याचा मोठा धोका निर्माण झाला होता. याच पार्श्वभूमीवर तंत्रज्ञान तज्ज्ञांच्या ‘रेड टीमिंग’ तपासणीत आढळलेल्या या दोषांमुळे ओपन एआयने ‘सुरक्षा आधी, लाँचिंग नंतर’ हे कठोर धोरण स्वीकारत अस्ट्राचे लाँचिंग अनिश्चित काळासाठी स्थगित केले आहे. यासंदर्भात एआय सुरक्षा क्षेत्रातील ज्येष्ठ अभ्यासक डॉ. सॅम्युएल मॅककॉर्मिक यांनी स्पष्ट केले आहे की, प्रगत एआय मॉडेल्समधील ‘अलाईनमेंट समस्या’ म्हणजेच मानवी मूल्ये आणि यंत्रणेचे वर्तन यांमधील तफावत वेळेत न ओळखल्यास भविष्यात मानवी हस्तक्षेपाशिवाय संपूर्ण यंत्रणा कोलमडू शकते. त्यामुळे ओपन एआयने हे लाँचिंग रोखून एक अत्यंत जबाबदार आणि आवश्यक पाऊल उचलले आहे.
या निर्णयाचे जागतिक एआय उद्योगावर आणि त्याच्या भविष्यातील विकासावर दूरगामी परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. केवळ व्यावसायिक स्पर्धेत आघाडी मिळवण्याच्या घाईत सुरक्षेशी आणि मानवी सुरक्षेशी कोणत्याही प्रकारची तडजोड केली जाऊ शकत नाही, हा अत्यंत महत्त्वाचा संदेश या घटनेतून संपूर्ण जगभरातील तंत्रज्ञान कंपन्यांना मिळाला आहे. तसेच विविध देशांतील सरकारे आणि जागतिक नियामक संस्था प्रगत एआय तंत्रज्ञानावर अधिक कडक नियम आणि कायदे लादण्याच्या तयारीत असताना ओपन एआयच्या या स्वतःहून घेतलेल्या ऐतिहासिक निर्णयामुळे जबाबदार एआय विकासाच्या दिशेने एक सकारात्मक पाऊल पडल्याचे मानले जात आहे. भविष्यात अशा प्रगत मॉडेल्सची निर्मिती करताना केवळ त्यांची कार्यक्षमता, अफाट वेग आणि स्मार्ट निर्णय क्षमता न पाहता ती पूर्णपणे मानवी नियंत्रण, नैतिक मूल्ये आणि सुरक्षेच्या चौकटीत राहतील याची १०० टक्के खात्री पटल्याशिवाय बाजारात आणली जाणार नाहीत, हे आता स्पष्ट झाले आहे.