तानाजी खोत
एका कंपनीचे बाजारमूल्य जगातील बहुतांश देशांच्या अर्थव्यवस्थेपेक्षा मोठे असू शकते, यावर काही वर्षांपूर्वी विश्वास बसला नसता; पण कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) क्षेत्रातील आघाडीची कंपनी एनव्हिडियाने नुकताच पाच ट्रिलियन डॉलरचा ऐतिहासिक टप्पा गाठला आहे. अमेरिका आणि चीन वगळता जर्मनी, जपान, भारत, ब्रिटन, फ्रान्स अशा जवळपास सर्व देशांच्या वार्षिक जीडीपीपेक्षा या एका कंपनीचे बाजारमूल्य अधिक आहे. अर्थात, कंपनीचे बाजारमूल्य आणि देशाचा जीडीपी यांची थेट तुलना करता येत नाही, तरीही या आकड्यामुळे एनव्हिडियाने जागतिक अर्थव्यवस्थेत मिळवलेले स्थान स्पष्ट होते.
हा विक्रम केवळ वॉल स्ट्रीटवरील उत्सव नाही. तो जागतिक आर्थिक आणि राजकीय सत्तेच्या बदलत्या केंद्रांचा संकेत आहे. एकेकाळी तेलसंपत्तीवर जगाची सत्ता अवलंबून होती. आज तीच भूमिका संगणकीय चिप्स आणि 'कम्प्युटिंग पॉवर'ने घेतली आहे. एनव्हिडियाचे यश केवळ शक्तिशाली चिप्स बनवण्यात नाही. कंपनीची खरी ताकद तिच्या संपूर्ण तंत्रज्ञान परिसंस्थेत आहे. एआय विकसित करणाऱ्या लाखो संशोधक, स्टार्टअप्स आणि बहुराष्ट्रीय कंपन्या तिच्या हार्डवेअरबरोबरच 'क्युडा' या सॉफ्टवेअर प्लॅटफॉर्मवर अवलंबून आहेत. त्यामुळे एआयच्या जगात प्रवेश करायचा असेल, तर एनव्हिडियाला वळसा घालणे आज जवळपास अशक्य आहे. भविष्यातील डिजिटल महामार्गावर जणू या कंपनीने टोल नाकाच उभारला आहे.
या कहाणीचा दुसरा भाग अधिक महत्त्वाचा आहे. एनव्हिडिया चिप्सची रचना अमेरिकेत होते; मात्र त्यांचे उत्पादन मुख्यतः तैवानमध्ये होते. त्यामुळे तैवानभोवती निर्माण होणारा कोणताही तणाव जागतिक तंत्रज्ञान उद्योगाला हादरा देऊ शकतो. त्यातच अमेरिकेने चीनला अत्याधुनिक एआय चिप्सच्या निर्यातीवर घातलेले निर्बंध दाखवून देतात की, सिलिकॉन हा आता केवळ व्यापाराचा विषय राहिलेला नाही. तो राष्ट्रीय सुरक्षा आणि जागतिक सत्ता संतुलनाचा महत्त्वाचा घटक बनला आहे. या पार्श्वभूमीवर भारतानेही योग्य दिशेने पावले टाकण्यास सुरुवात केली आहे. सेमीकंडक्टर उत्पादनासाठी विशेष प्रोत्साहन योजना, गुजरातसह विविध राज्यांमध्ये उभारले जाणारे चिप प्रकल्प आणि 'इंडिया एआय मिशन'अंतर्गत उभारली जात असलेली उच्च क्षमतेची जीपीयू संगणकीय सुविधा ही त्याची उदाहरणे आहेत.
भारतीय संशोधक, स्टार्टअप्स आणि उद्योगांना जागतिक स्पर्धेसाठी आवश्यक संगणकीय पायाभूत सुविधा देशातच उपलब्ध करून देण्याचा हा प्रयत्न आहे. तथापि, भारताची खरी संधी केवळ चिप उत्पादनात नाही. चिप डिझाईन, एआय डेटा सेंटर्स, क्लाऊड इन्फ्रास्ट्रक्चर, ऊर्जा कार्यक्षम संगणकीय व्यवस्था आणि भारतीय भाषांमध्ये विकसित होणाऱ्या 'सॉव्हरिन एआय'मध्ये भारत जागतिक नेतृत्व मिळवू शकतो. कारण, भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्ता केवळ तंत्रज्ञानाचा विषय राहणार नाही. ती आर्थिक वाढ, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि जागतिक प्रभाव यांचे नवे मापदंड ठरणार आहे. एनव्हिडियाचा पाच ट्रिलियन डॉलरचा टप्पा हा एका कंपनीच्या यशाचा उत्सव नाही. तो जगातील संपत्ती, तंत्रज्ञान आणि सत्ता यांची व्याख्या वेगाने बदलत असल्याचा इशारा आहे. या नव्या युगात केवळ चिप्स बनवणारेच नव्हे, तर संगणकीय क्षमता आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर प्रभुत्व मिळवणारे देशच उद्याच्या जगाचे नेतृत्व करतील. भारताला त्या शर्यतीत आघाडी घेण्याची तयारी आजपासूनच आणि युद्धपातळीवर करावी लागणार आहे.