शहाजी शिंदे, संगणक अभियंता
डिजिटल युगात जीपीएससारख्या तंत्रज्ञानावर वाढत्या अवलंबित्वामुळे मानवी मेंदूच्या नैसर्गिक दिशादर्शक क्षमतेवर परिणाम होत आहे.
मानवी उत्क्रांतीच्या प्रदीर्घ प्रवासात शरीराच्या ज्या अवयवांचा सातत्याने वापर झाला ते अवयव अधिक प्रबळ झाले. याउलट, निसर्गाने दिलेल्या ज्या क्षमतांचा वापर थांबला त्या हळूहळू क्षीण होत गेल्या. डिजिटल युगात हीच भीती मानवी मेंदूच्या नैसर्गिक कार्यक्षमतेबाबत व्यक्त केली जात आहे. नोबेल पारितोषिक विजेते प्रख्यात न्यूरोसायंटिस्ट डॉ. एडवर्ड मोझर यांनी याबाबत गंभीर इशारा दिला आहे. आपण तंत्रज्ञानावर, विशेषतः जीपीएसवर इतके अवलंबून झालो आहोत की, आपल्या मेंदूतील नैसर्गिक दिशादर्शकाची शक्ती आता धोक्यात आली आहे.
एकेकाळी रस्ते शोधणे, महत्त्वाच्या खुणा लक्षात ठेवणे आणि शहराच्या गुंतागुंतीच्या गल्लीबोळातून अचूक मार्ग काढणे हे मानवी बुद्धीचे वैशिष्ट्य मानले जात असे. वाहनचालक असोत वा टपाल पोहोचवणारे कर्मचारी, ते कोणत्याही तांत्रिक मदतीशिवाय मैलोन्मैल प्रवास करून निश्चित स्थळी पोहोचत. त्यांच्या मेंदूमध्ये त्या परिसराचा एक जिवंत नकाशा तयार होत असे. मात्र, आज चित्र बदलले आहे. आपण गाडीत बसताच विचार करण्याऐवजी थेट भ्रमणध्वनीवरील नकाशा सुरू करतो. तो सांगेल त्या दिशेला वळणे, त्याने सुचवलेला रस्ता पकडणे इतकीच आपली भूमिका उरली आहे. आपण प्रवासाचे चालक राहिलो नसून, केवळ त्या तंत्रज्ञानाच्या सूचनांचे पालन करणारे घटक बनलो आहोत. विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे तर, मेंदूमध्ये ग्रीड सेल्स नावाच्या पेशी असतात. या पेशींना मानवी मेंदूचे नैसर्गिक जीपीएस म्हटले जाते. आपण कुठे आहोत आणि आपल्याला कुठे जायचे आहे, याचे अचूक मार्गदर्शन करण्याचे काम या पेशी करतात. विशेष म्हणजे, जन्मानंतर काही काळातच मानवी मेंदूतील ही यंत्रणा सक्रिय होते. ही निसर्गाची एक अद्भुत देणगी आहे, जी आपल्याला भोवतालच्या जगाशी जोडते. परंतु, जेव्हा आपण रस्ते शोधणे सोडून देतो, तेव्हा या पेशींचे कार्य मंदावते. ज्याप्रमाणे आपल्याला आता जवळच्या नातेवाईकांचे साधे फोन नंबरही आठवत नाहीत, कारण ते यंत्रात सुरक्षित आहेत, अगदी तशीच अवस्था आता रस्त्यांच्या बाबतीत होऊ लागली आहे.
स्मृती ही केवळ माहिती साठवण्याची जागा नसून ती मेंदूच्या लवचिकतेचे लक्षण आहे. आपण जेव्हा एखादा रस्ता शोधतो, तेव्हा मेंदूला कसरत करावी लागते. परिसरातील झाडे, इमारती, दुकाने आणि वळणे यांची सांगड घालून मेंदू एक नकाशा विणतो. ही प्रक्रिया आपल्या शिकण्याच्या क्षमतेवर आणि निर्णयक्षमतेवर सकारात्मक परिणाम करते. मात्र, जीपीएसच्या अतिवापरामुळे आपण या बौद्धिक व्यायामाला मुकलो आहोत. याचा थेट परिणाम भविष्यातील कल्पनाशक्तीवर आणि मार्ग शोधण्याच्या नैसर्गिक कौशल्यावर होणार आहे. गंमत अशी की, ज्या मानवी मेंदूच्या कार्यप्रणालीचा अभ्यास करून संशोधक आज रोबोटिक्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेमध्ये सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करत आहेत, त्याच मानवी मेंदूला आपण आळशी बनवत आहोत. यंत्रांनी मानवासारखे विचार करावेत, यासाठी कोट्यवधी डॉलर्स खर्च केले जात असताना, माणूस मात्र स्वतःची विचार करण्याची शक्ती यंत्रांकडे गहाण ठेवत आहे. तंत्रज्ञानाचा वापर करताना नैसर्गिक क्षमतांचा बळी देणे ही मोठी चूक ठरू शकते.
अनेकदा दुर्गम भागात किंवा तांत्रिक बिघाडामुळे जीपीएस काम करणे बंद करते, तेव्हा मनुष्य हतबल होतो. अशा वेळी नैसर्गिक क्षमताच उपयोगी पडते. त्यामुळे अधूनमधून तंत्रज्ञानाला विश्रांती देऊन स्वतःच्या बुद्धीने मार्ग शोधण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. किमान परिचयाच्या रस्त्यांवर किंवा लहान अंतरासाठी नकाशे न पाहता प्रवास केल्यास मेंदूतील ग्रीड सेल्स सक्रिय राहतील. तंत्रज्ञान हे आपल्या सोयीसाठी आहे, आपल्या बुद्धीचा पर्याय म्हणून नाही. जर आपण वेळेत सावरलो नाही, तर निसर्गाने दिलेली ही अद्भुत क्षमता केवळ पुस्तकात वाचायला मिळेल.