युवराज इंगवले
शिक्षण हा सर्वांचा मूलभूत अधिकार आहे. पण, बर्यावेळा अनेकांना घरची परिस्थिती आणि अचानक पडलेल्या जबाबदारीमुळे शिक्षणापासून वंचित राहावे लागते. शिक्षणामुळे केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन उपलब्ध होत नाही, तर व्यक्तिमत्त्व विकास होऊन माणसाला चांगला-वाईट गोष्टींची समज होते. शिक्षणाची ज्ञानगंगा तळागाळात पोहोचण्यासाठी भारतासह जगभरात अनेक मॉडेल राबवली जात आहेत. असाच एक प्रकल्प अमेरिकेतील टेक्सास राज्यात राबवला जात आहे, जो आदर्शवादी मानला जात आहे.टेक्सास राज्यातील सॅन मार्कोस येथील ओवेन गुडनाईट माध्यमिक स्कूलमध्ये मार्गदर्शक आणि सल्लागार टेरेसा रिवास या केवळ विद्यार्थ्यांंचे रिपोर्ट कार्ड पाहत नाहीत, तर त्यांच्या घरातील परिस्थितीचाही विचार करतात. घरातील फ्रिज भरलेला आहे का? घराचे भाडे वेळेवर भरले आहे का? उपचारासाठी त्यांच्याकडे पैसे आहेत का? अशा अनेक गोष्टी त्या तपासतात.
रिवास या ‘कम्युनिटी इन स्कूल्स’ (सीआयएस) या उपक्रमाच्या प्रमुख म्हणून म्हणून कार्य करत आहेत. त्यांच्या ‘कम्युनिटी स्कूल मॉडेल’ने हे सिद्ध केले आहे की, शिक्षणातील सुधारणा केवळ वर्गाच्या खोलीतून होत नाही; ती विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला आधार देण्यापासून सुरू होते. या मॉडेलचा मूलभूत विचार असा आहे की, जर एखादा विद्यार्थी घरात गरिबी, घरगुती हिंसाचार, मानसिक तणाव किंवा बेघरपणाचा सामना करत असेल, तर त्याला अभ्यासात लक्ष देणे कठीण जाते. अशा परिस्थितीत केवळ शैक्षणिक मदत पुरेशी ठरत नाही. त्यामुळे कम्युनिटी स्कूलमधील सल्लागार विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीसोबतच त्यांचे कुटुंबीय, आरोग्य, मानसिक तणाव आणि आर्थिक अडचणींवरही काम करतात. विद्यार्थ्यांना सरकारी योजनांशी जोडणे, भाडे किंवा वैद्यकीय खर्चासाठी मदत करणे, अन्नाची व्यवस्था करणे या सर्व गोष्टी तिथे शिक्षण प्रक्रियेचाच एक भाग मानल्या जातात.
याबाबत हार्वर्ड ग्रॅज्युएट स्कूल ऑफ एज्युकेशनचे रॉब वॉटसन सांगतात की, बारावीपर्यंत विद्यार्थी आपला केवळ 20 टक्के वेळ वर्गात घालवतात. जर त्यांच्या शिक्षणात सुधारणा करायची असेल, तर उर्वरित 80 टक्के आयुष्याकडेही लक्ष द्यावे लागेल. अनेक विद्यार्थ्यांसाठी घरातील परिस्थिती ही शालेय परीक्षेपेक्षा मोठे आव्हान असते. सीआयएस अंतर्गत येणार्या विद्यार्थ्यांचे चाचणी गुण वाढले. गैरहजेरी आणि निलंबनाचे प्रमाण कमी झाले. पदवीधरांचे प्रमाण 5.2 टक्क्यांनी वाढले, तर दोन वर्षांच्या महाविद्यालयांमध्ये प्रवेश घेणार्यांचे प्रमाण 9.1 टक्क्यांनी वाढले.
या विद्यार्थ्यांना चांगल्या नोकर्या मिळाल्या आणि वयाच्या 27 व्या वर्षी सीआयएस शाळांमधील विद्यार्थी दरवर्षी सुमारे 95 हजार रुपयांपेक्षा अधिक कमाई करू लागले. एकूणच, कम्युनिटी स्कूल मॉडेल हे दाखवून देते की, शिक्षण ही केवळ पुस्तकी ज्ञानाची प्रक्रिया नाही. विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यातील सामाजिक, आर्थिक आणि मानसिक अडचणी दूर केल्याशिवाय खर्या अर्थाने शैक्षणिक यश साध्य होत नाही. शाळा जर समाजाच्या केंद्रस्थानी उभ्या राहिल्या, तर त्या विद्यार्थ्यांच्या भविष्यात आमूलाग्र बदल घडवू शकतात.