डॉ. नगिना माळी
संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांच्या विचारांमध्ये शिक्षणाचा व्यापक आणि जीवनमूल्यांशी निगडित अर्थ आढळतो. त्यांच्या शिकवणीतून ज्ञान, नैतिकता, परिश्रम आणि समाजसेवा यांचा संदेश मिळतो, जो आजच्या आधुनिक शिक्षण व्यवस्थेलाही दिशादर्शक ठरतो.
मराठी संत परंपरेत शिक्षण हे केवळ विद्या मिळविण्याचे साधन नसून मनाचे संस्कार घडविण्याचे माध्यम मानले गेले आहे. संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांच्या शिकवणी आजच्या आधुनिक काळातही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. त्यांच्या अभंगांमधील विचारांना आपण आधुनिक शिक्षण, उद्योग, तंत्रज्ञान आणि सामाजिक जीवनाशी जोडू शकतो.
प्रथम बाब मूल्य शिक्षण होय. संत तुकाराम म्हणतात, 'वाचावे अभंग, करावे सत्संग, तेच खरे शिक्षण.' या वचनाचा अर्थ असा आहे की, खरे शिक्षण हे केवळ पुस्तकातील ज्ञान नसून मनाचे परिष्करण आहे. अभंग वाचन आणि सत्संग यातून व्यक्तीला मूल्ये, करुणा आणि नैतिकतेचे धडे मिळतात. आजच्या काळात हे मूल्य शिक्षण आणि मानसिक आरोग्य कार्यक्रमांशी जोडता येते. त्यासाठीच शालेय स्तरावर विद्यार्थ्यांना ध्यानधारणा, योगाभ्यास आणि सामाजिक सेवा प्रकल्प विद्यार्थ्यांना दिले जातात. उदाहरणार्थ, वृक्षारोपण, स्वच्छता अभियान आणि रक्तदान शिबिरे यामध्ये विद्यार्थ्यांचा सहभाग घेतला जातो, तर महाविद्यालयीन स्तरावर काऊन्सेलिंग सत्रे, मानसिक आरोग्य कार्यशाळा आणि व्हॅल्यू एज्युकेशन कोर्सेस विद्यार्थ्यांना तणाव व्यवस्थापन आणि नैतिकतेचे धडे देतात.
दुसरी बाब परिश्रमप्रियता आणि जबाबदारी याबाबत संत तुकाराम म्हणतात, 'आळस हा शत्रू, परिश्रम हा मित्रू.' या अभंगाचा अर्थ असा आहे की, आळस हा मनुष्याच्या प्रगतीसाठी सर्वात मोठा अडथळा आहे, तर परिश्रम हा यशाचा खरा साथीदार आहे. आधुनिक काळात हे उद्योगशीलता आणि स्टार्टअप संस्कृतीशी जोडता येते. म्हणूनच शालेय स्तरावर प्रकल्पाधारित शिक्षण विद्यार्थ्यांना परिश्रमप्रिय बनवते. विज्ञान प्रदर्शन, गणितीय मॉडेल्स आणि सामाजिक प्रकल्प यामुळे त्यांना जबाबदारीची जाणीव होते. उच्च शिक्षणात आयआयटी, आयआयएमसारख्या संस्थांमध्ये स्टार्टअप इनक्युबेशन सेंटर सुरू केले आहेत. विद्यार्थी परिश्रम आणि जबाबदारीने नवीन कल्पना विकसित करून समाजासाठी रोजगारनिर्मिती करतात.
तिसरी बाब सत्यनिष्ठा आणि नैतिकता याबाबत संत तुकाराम म्हणतात की, 'सत्य सांगावे, असत्य टाळावे.' या अभंगाचा अर्थ असा आहे की, खरे शिक्षण आणि जीवनाचे मूल्य सत्यनिष्ठा आहे. व्यक्तीने नेहमी सत्य बोलावे आणि असत्य टाळावे. कारण, सत्य हे समाजातील विश्वास आणि नैतिकतेचे आधारस्तंभ आहे. आजच्या डिजिटल युगात हे प्रामाणिकपणा आणि नैतिक नेतृत्व घडविण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. त्यासाठीच त्यासाठीच शालेय स्तरावर विद्यार्थ्यांना प्रामाणिकपणा शिकवण्यासाठी प्रोजेक्ट सबमिशन, ओपन बुक टेस्ट आणि गट चर्चा पद्धती वापरली जाते. महाविद्यालयीन स्तरावर एमबीए आणि कायद्याच्या शिक्षणात एथिक्स ट्रेनिंग आणि कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी (सीएसआर) विषयांचा समावेश केला जातो. यामुळे व्यवसाय आणि समाजात सत्यनिष्ठा टिकवली जाते.
शेवटची बाब म्हणजे, याबाबत संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की, 'ज्ञान हेच खरे धन.' या वचनाचा अर्थ असा आहे की, खरे धन म्हणजे पैसा किंवा संपत्ती नव्हे, तर ज्ञान. ज्ञानामुळे व्यक्तीचे जीवन समृद्ध होते, समाजात आदर मिळतो आणि प्रगती साधता येते. आजच्या काळात हे ज्ञानाधारित अर्थव्यवस्था आणि तंत्रज्ञान शिक्षण यांच्याशी जोडता येते. त्यासाठीच शालेय स्तरावर STEM एज्युकेशन (सायन्स, टेक्नॉलॉजी, इंजिनिअरिंग, मॅथेमॅटिक्स) शिकवले जाते. रोबोटिक्स, कोडिंग, आणि विज्ञान प्रयोगशाळा यांचा समावेश केला जातो. उच्च शिक्षणात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय), डेटा सायन्स आणि पर्यावरण संशोधनाचा उपयोग समाजकल्याणासाठी केला जातो. उदाहरणार्थ, वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये एआय आधारित निदान प्रणाली विकसित केली जाते, तर अभियांत्रिकी महाविद्यालयांमध्ये सौर ऊर्जा प्रकल्प राबवले जातात.
संत तुकारामांचे भक्ती, करुणा आणि समाजसेवा यांचे धडे आणि संत ज्ञानेश्वरांचे ज्ञान हेच खरे धन हे विचार आजच्या शिक्षण प्रणालीत शालेय स्तरापासून उच्च शिक्षणापर्यंत लागू होतात. ध्यान, योग, सामाजिक सेवा, स्टार्टअप संस्कृती, नैतिक नेतृत्व आणि तंत्रज्ञान संशोधन यांचा समावेश करून शिक्षण खऱ्याअर्थाने मनाचे परिष्करण घडवते.