ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (निवृत्त)
आज शत्रुराष्ट्राला किंवा राष्ट्रविरोधी घटकांना एखाद्या देशावर ताबा मिळवण्यासाठी किंवा तेथील शांतता भंग करण्यासाठी प्रत्यक्ष लष्करी आक्रमण करण्याची गरज उरलेली नाही. नागरिकांच्या मनात संभ्रम, भीती, अविश्वास आणि द्वेष निर्माण करून संपूर्ण समाजव्यवस्था आतून पोखरून काढणे, हे आजच्या युगातील सर्वात प्रभावी आणि घातक हत्यार बनले आहे.
आधुनिक युगात युद्धाची व्याख्या आणि तिची रूपरेषा कमालीची बदलली आहे. आता युद्ध जिंकण्यासाठी केवळ पारंपरिक सैन्य, रणगाडे, विमाने, ड्रोन किंवा आधुनिक क्षेपणास्त्रांची गरज उरलेली नाही. रणांगणात थेट प्रवेश न करता एखाद्या शत्रू देशाच्या नागरिकांच्या मनामध्ये शंका, अविश्वास, भीती आणि गोंधळ निर्माण करणे हे युद्धातील सर्वात घातक व प्रभावी शस्त्र बनले आहे. या मानसिक आणि वैचारिक आक्रमणालाच तंत्रज्ञानाच्या भाषेत संज्ञानात्मक युद्ध म्हणजेच 'कॉग्निटिव्ह वॉरफेअर' किंवा 'नॅरेटिव्ह युद्ध' असे म्हटले जाते. हे युद्ध रणांगणावर नव्हे, तर माणसाच्या मेंदूत आणि हातातील मोबाईलच्या स्क्रीनवर लढले जाते.
आजच्या तरुण पिढीच्या माहितीचा मुख्य स्रोत सोशल मीडिया हाच बनला आहे. वर्तमानपत्रे वाचणे किंवा दूरदर्शनवरील वृत्तवाहिन्या याबरोबरीने आजचा तरुण वर्ग इन्स्टाग्राम रिल्स, यूट्यूब शॉर्ट्स, व्हॉटसॲप फॉरवर्ड्स आणि डिजिटल इन्फ्लुएन्सर्सच्या व्हिडीओंमधूनही जगाचा अंदाज बांधत असतो; परंतु या डिजिटल विश्वातील सर्वात मोठी समस्या अशी की, सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मचे अल्गोरिदम सत्याचा शोध घेण्यासाठी डिझाईन केलेले नाहीत. ते केवळ लोकांचे लक्ष वेधून घेणारी सामग्री पुढे ढकलतात. मानसशास्त्रानुसार माणसाचे लक्ष सत्य माहितीपेक्षा राग, भीती, धक्का किंवा द्वेष निर्माण करणाऱ्या गोष्टींकडे वेगाने आकर्षित होते. त्यामुळेच द्वेषमूलक आणि दिशाभूल करणारी माहिती वणव्यासारखी पसरते. या प्रकाराला 'अटेंशन इकॉनॉमी'चे दुष्परिणाम म्हटले जाते. यातून समाजात कमालीचे ध्रुवीकरण वाढते, नागरिक एकमेकांविषयी संशयी बनतात, देशातील संवैधानिक संस्थांवरील लोकशाही विश्वास उडू लागतो, कट्टर विचारसरणीला बळ मिळते आणि निकोप लोकशाही संवाद पूर्णपणे कमकुवत होतो.
ऑनलाईन गेमिंग, सोशल मीडिया, इन्फ्लुएन्सर संस्कृती, डिजिटल मनोरंजन आणि जाहिराती यांच्या माध्यमातून तरुणांच्या विचारसरणीवर अत्यंत सूक्ष्मपणे ताबा मिळवला जाऊ शकतो. या नव्या माहिती युद्धात डिजिटल विश्वातील प्रत्येक नागरिक हा संभाव्य सैनिक किंवा शत्रूचे संभाव्य लक्ष्य बनू शकतो. भविष्यातील युद्धांमध्ये या संज्ञानात्मक शस्त्रांचा वापर करून खोट्या माहितीच्या आधारे देशात सांप्रदायिक दंगली भडकवल्या जाऊ शकतात, निवडणुकांचे निकाल प्रभावित केले जाऊ शकतात किंवा देशाच्या अर्थव्यवस्थेत घबराट निर्माण केली जाऊ शकते. भारतासारख्या प्रचंड विविधतेने नटलेल्या आणि विशाल लोकशाही देशासाठी हे युद्ध अत्यंत धोकादायक ठरू शकते. भारतात ९० कोटींहून अधिक इंटरनेट वापरकर्ते आहेत. अनेक भाषा, विविध धर्म, जाती, प्रादेशिक ओळखी आणि अत्यंत सक्रिय राजकीय वातावरणामुळे भारत हे माहिती युद्धाच्या प्रयोगासाठी एक आकर्षक आणि संवेदनशील लक्ष्य ठरते. आपला शेजारी देश पाकिस्तान गेल्या अनेक दशकांपासून काश्मीर प्रश्न, मानवाधिकार, धार्मिक ध्रुवीकरण आणि दहशतवाद या मुद्द्यांवर जागतिक मतप्रवाह भारताच्या विरोधात करण्यासाठी या माहिती युद्धाचा वापर करत आला आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआयच्या युगात 'डीपफेक' तंत्रज्ञान हे सत्य आणि असत्य यातील सीमारेषा पूर्णपणे पुसून टाकणारे अत्यंत धोकादायक शस्त्र बनले आहे. नुकत्याच झालेल्या आंतरराष्ट्रीय संघर्षांच्या संदर्भात भारतातील वरिष्ठ राजकीय नेते आणि उच्च अधिकाऱ्यांचे बनावट; परंतु हुबेहूब दिसणारे व्हिडीओ सोशल मीडियावर व्हायरल केले गेले होते. नंतर तपासात ते व्हिडीओ एआयच्या माध्यमातून तयार केलेले असल्याचे निष्पन्न झाले; परंतु अशा व्हिडीओंमुळे अवघ्या काही मिनिटांत लाखो लोकांची दिशाभूल होऊ शकते आणि देशात कायदा व सुव्यवस्थेचा गंभीर प्रश्न निर्माण होऊ शकतो.
या भयानक आव्हानाचा सामना करण्यासाठी भारताने तातडीने बहुआयामी आणि दीर्घकालीन राष्ट्रीय रणनीती आखणे अत्यंत आवश्यक आहे. सर्वप्रथम, शालेय आणि महाविद्यालयीन स्तरापासून डिजिटल साक्षरता हा शिक्षणाचा अनिवार्य भाग बनवला पाहिजे. विद्यार्थ्यांना माहितीची सत्यता कशी पडताळायची, डीपफेक व्हिडीओ कसे ओळखायचे, अल्गोरिदमचे कार्य कसे चालते आणि ऑनलाईन प्रचाराचे मानसशास्त्र काय असते, याचे रीतसर प्रशिक्षण दिले पाहिजे. दुसरे म्हणजे, भारताने डीपफेक आणि दिशाभूल करणारी माहिती शोधून काढण्यासाठी स्वदेशी एआय साधनांच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या विकासात मोठी गुंतवणूक केली पाहिजे. तिसरे म्हणजे, देशातील सर्व प्रमुख प्रादेशिक भाषांमध्ये एक मजबूत तथ्य पडताळणी यंत्रणा उभी राहिली पाहिजे. केवळ इंग्रजी किंवा हिंदीत नव्हे, तर मराठी, तमिळ, बंगाली अशा सर्व भारतीय भाषांमध्ये अधिकृत माहिती पडताळणी व्यवस्था उपलब्ध असणे गरजेचे आहे.
चौथे म्हणजे, राष्ट्रीय संकटाच्या किंवा तणावाच्या वेळी सरकारने जलद, अचूक आणि पारदर्शक माहिती नागरिकांपर्यंत पोहोचवली पाहिजे. कारण, माहितीची अभाव हीच अफवांना खतपाणी घालते. पाचवे म्हणजे, आंतरराष्ट्रीय सोशल मीडिया कंपन्यांना त्यांच्या अल्गोरिदम आणि कंटेंटबाबत अधिक पारदर्शक व उत्तरदायी बनवणे आवश्यक आहे. सायबर सुरक्षा आणि संज्ञानात्मक सुरक्षा यांना एकत्रित करून राष्ट्रीय सुरक्षेचा अविभाज्य भाग मानले पाहिजे. आजचा शत्रू केवळ देशाच्या संगणक प्रणालीवर हल्ला करत नाही, तर नागरिकांच्या मनावर ताबा मिळवण्याचा प्रयत्न करतो. यासाठी सशस्त्र सेना, गुप्तचर संस्था, शैक्षणिक क्षेत्र आणि तंत्रज्ञान उद्योग यांच्यात मजबूत समन्वय हवा.
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, भारताने दुष्प्रचाराला उत्तर देण्यासाठी सकारात्मक, तथ्याधारित आणि राष्ट्रनिर्माणात्मक कथानके जगासमोर मांडली पाहिजेत. भारतीय युवकांचे यश, तंत्रज्ञान आणि नवकल्पना प्रभावीपणे समोर आणल्या पाहिजेत. खोट्या प्रचाराचा पराभव केवळ बंदी घालून होत नाही, तर त्यासाठी सत्य, विश्वासार्हता आणि जागरूक नागरिक समाजाची गरज असते. संज्ञानात्मक युद्धाच्या या नव्या युगात सैन्याइतकीच माहिती, कथानके आणि मानवी मनांवरील पकड महत्त्वाची ठरत आहे. भविष्यातील युद्धाचा निकाल केवळ रणांगणावर नाही, तर नागरिकांच्या मोबाईल स्क्रीनवर आणि विचारांमध्ये ठरणार आहे. म्हणूनच सजग नागरिक, जबाबदार माध्यमे आणि राष्ट्रीय एकात्मता हेच भारताचे सर्वात मजबूत संरक्षण कवच ठरणार आहे.
या संज्ञानात्मक युद्धाची व्याप्ती केवळ माहितीपुरती मर्यादित नसून, ती देशाच्या आर्थिक आणि मानसिक सुरक्षेला सुरुंग लावणारी ठरत आहे. 'सायकोलॉजिकल वॉरफेअर' आणि 'हायब्रिड वॉरफेअर'च्या माध्यमातून परकीय आणि राष्ट्रविरोधी ताकदी देशातील भांडवली बाजारात, बँकिंग क्षेत्रात किंवा डिजिटल पेमेंट प्रणालीबाबत एकाच वेळी अफवा पसरवून आर्थिक घबराट निर्माण करू शकतात. एखाद्या राष्ट्रीय बँकेबाबत किंवा चलनाबाबत सोशल मीडियावर पसरवलेली एक खोटी बातमी एका रात्रीत देशाच्या अर्थव्यवस्थेला अस्थिर करू शकते. नागरिक जेव्हा भीतीपोटी किंवा संभ्रमापोटी निर्णय घेऊ लागतात, तेव्हा शत्रूचा मूळ हेतू साध्य होतो. त्यामुळे माहिती-तंत्रज्ञान सुरक्षेसोबतच आर्थिक जनमानस जपण्यासाठी स्वतंत्र डिजिटल सुरक्षा कवच उभे करणे, ही काळाची गरज बनली आहे.