नेताजी गायकवाड
प्राचीन आणि आधुनिक साहित्याचा अनोखा संगम साधत साहित्याच्या पारंपरिक चौकटी मोडणाऱ्या कॅनडातील कवयित्री ॲन कार्सन यांना २०२६ चा साहित्यातील नोबेल पुरस्कार जाहीर झाला आहे. भाषेचे नवे आयाम शोधणाऱ्या त्यांच्या प्रयोगशील लेखनाचा हा गौरव आहे.
‘‘शब्द उसळी मारतात. जर तुम्ही शब्दांना मोकळे सोडले, तर त्यांना जे करायचे आहे आणि जे करणे भाग आहे, ते ते करून राहतात.’’ प्राचीन आणि आधुनिकतेचा संगम घडवणाऱ्या, साहित्याच्या विविध प्रकारांच्या सीमा मोडणाऱ्या आणि खेळकर शैलीतील लेखनासाठी यंदाचा साहित्यातील नोबेल पारितोषिक जाहीर झालेल्या कॅनडाच्या कवयित्री, निबंध लेखिका आणि अनुवादक ॲन कार्सन यांच्या ‘ऑटोबायोग्राफी ऑफ रेड : अ नॉव्हेल इन व्हर्स’ या सर्वाधिक गाजलेल्या पद्य-कादंबरीतील हे वाक्य त्यांच्या भाषिक प्रयोगांची साक्ष देते. एक कवयित्री म्हणून कार्सन यांचा भाषेवर किती गाढा विश्वास आहे आणि शब्द स्वतःचे अस्तित्व कसे निर्माण करतात, हे यातून स्पष्ट होते.
ॲन कार्सन यांची लेखनशैली अत्यंत अनोखी, प्रयोगशील आणि पारंपरिक चौकटी मोडून काढणारी मानली जाते. अभिजात परंपरेशी खेळकर संवाद साधत समकालीन साहित्याकरिता नवी रुपे निर्माण करणाऱ्या त्यांच्या धाडसी आणि कल्पक साहित्यनिर्मितीसाठी त्यांना हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. स्वीडिश अकादमीने त्यांचा गौरव करताना म्हटलेल्या एका वाक्यात कार्सन यांच्या संपूर्ण साहित्यविश्वाचे अत्यंत नेमके सार सामावलेले आहेत. कार्सन यांच्या प्रयोगशील शैलीमुळे साहित्यिक अभिव्यक्तीच्या नव्या शक्यता निर्माण झाल्या. त्यामुळे १९९० च्या दशकापासून त्यांच्या साहित्याला आंतरराष्ट्रीय कलात्मक आणि साहित्यिक क्षेत्रात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
कार्सन यांच्या लेखनाला एका विशिष्ट प्रकारात, जसे फक्त कविता किंवा फक्त निबंध यामध्ये बांधणे कठीण आहे. ते अनेकदा कविता, गद्य, निबंध, नाटक आणि समीक्षा यांचे मिश्रण करतात. त्यांच्या ‘द ब्यूटी ऑफ द इजबंड’ या पुस्तकाला त्यांनी ‘पद्य-कादंबरी’ म्हटले आहे, तर ‘इरॉस द बिटरस्वीट’ हे निबंध आणि साहित्याची समीक्षा यांचे सुंदर मिश्रण आहे.
कार्सन या ग्रीक आणि लॅटिन भाषांच्या प्राध्यापिका आहेत. त्यामुळे त्यांच्या लेखनात ग्रीक पुराणकथा, होमर, सॅफो आणि युरिपिडिस यांसारख्या प्राचीन लेखकांचे संदर्भ मोठ्या प्रमाणावर येतात. त्या या प्राचीन कथांना आधुनिक काळातील दुःख, प्रेम, वेदना, विरह अशा मानवी भावनांशी जोडून अत्यंत प्रभावीपणे मांडतात. त्यांचे लेखन एखाद्या चित्रांच्या कोलाजसारखे असते. त्या एकाच वेळी स्वतःचे अनुभव, प्राचीन कवितांचे तुकडे, ऐतिहासिक तथ्ये आणि तत्त्वज्ञान एकत्र गुंफतात. वाचताना असे वाटते की, आपण वेगवेगळ्या कालखंडातील विचारांचा एक संवाद वाचत आहोत. त्या केवळ शब्द लिहीत नाहीत, तर पुस्तकाच्या मांडणीतही प्रयोग करतात. त्यांच्या पुस्तकांमध्ये अनेकदा रिकाम्या जागा, तुटलेली वाक्ये आणि चित्रांचा वापर केलेला दिसतो, ज्यामुळे शब्दांचा प्रभाव अधिक वाढतो. त्यांचे गंभीर विषय हाताळतानाही लेखनात एक प्रकारचा सुज्ञ उपरोध आणि सूक्ष्म विनोद असतो. त्या अत्यंत कठीण किंवा भावनिक विषयांवरही अतिशयोक्ती न करता, अगदी संयमित आणि धारदार भाषेत लिहितात. थोडक्यात सांगायचे तर, ॲन कार्सन यांचे लेखन वाचकाला केवळ एक कथा सांगत नाही, तर वाचनाचा एक नवीन आणि वेगळा अनुभव देते.
कार्सन यांचा जन्म २१ जून १९५० मध्ये कॅनडातील टोरंटो येथे झाला. त्यांनी टोरंटो विद्यापीठातून अभिजात साहित्यात पदवी, पदव्युत्तर शिक्षण घेतले. त्यांनी प्राचीन ग्रीक आणि रोमन साहित्याचा सखोल अभ्यास केला. १९८१ मध्ये ‘ओडी एट अमो एर्गो सम’ या विषयावरील त्यांचा डॉक्टरेट (पीएच.डी.) प्रबंध ‘क्लासिक्स’ या नियतकालिकात प्रकाशित झाला. आपल्या प्रदीर्घ साहित्यिक कारकिर्दीत कार्सन यांनी कविता, निबंध आणि विविध साहित्य प्रकारांमध्ये लेखन केले. त्यांनी साहित्यकृतींचे भाषांतरही केले. त्याशिवाय त्यांनी उत्तर अमेरिकेतील अनेक नामवंत विद्यापीठांमध्ये प्राध्यापक म्हणून अभिजात साहित्य आणि सर्जनशील लेखन शिकवले. नोबेल व्यतिरिक्त त्यांना लॅनन साहित्य पुरस्कार, दोनदा ग्रिफिन कविता पुरस्कार, टी. एस. एलियट पुरस्कार, मॅकआर्थर फेलोशिप आणि २००५ मध्ये ‘ऑर्डर ऑफ कॅनडा’ने सन्मानित करण्यात आले आहे. ॲन कार्सन या नोबेल साहित्याचा मान मिळवणाऱ्या तिसऱ्या कॅनेडियन लेखिका ठरल्या आहेत. यापूर्वी ॲलिस मुनरो आणि सॉल बेलो यांना हा पुरस्कार मिळाला आहे.