डॉ. दीपक शिकारपूर
कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्मार्ट इलेक्ट्रॉनिक्स आणि मेंदू-संगणक संवाद यांसारख्या नव्या तंत्रज्ञानामुळे दृष्टिदोष असलेल्या व्यक्तींसाठी स्वावलंबनाचे नवे क्षितिज खुले होत आहे. माहिती, शिक्षण, रोजगार आणि सुरक्षित हालचाल यांचा अर्थच बदलून टाकणाऱ्या या नवक्रांतीमुळे ‘दृष्टी’ची व्याख्या पुढील काळात नव्याने लिहिली जाण्याची चिन्हे आहेत.
गेल्या दशकात इलेक्ट्रॉनिक्समध्ये अभूतपूर्व प्रगती झाली. पूर्वी मनगटावरील घड्याळ, खिशातील मोबाईल किंवा संगणकापुरते मर्यादित असलेले इलेक्ट्रॉनिक्स आता चष्मा, कानातील उपकरणे, कपडे, बूट आणि अगदी मानवी शरीरात बसविल्या जाणाऱ्या सूक्ष्म चिप्सपर्यंत पोहोचले आहे. पुढील दशकात 'एम्बेडेड इलेक्ट्रॉनिक्स' म्हणजे शरीरात सुरक्षितपणे बसविलेली बुद्धिमान उपकरणे आरोग्यसेवा आणि दिव्यांग सहाय्य यामध्ये मोठी क्रांती घडवतील, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. आजचा स्मार्ट फोन केवळ संवादाचे साधन राहिलेला नाही. त्यातील कॅमेरा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता मिळून तो एका बुद्धिमान सहायकाप्रमाणे काम करू शकतो. समोर कोणती वस्तू आहे, कोणता रंग आहे, कोणत्या दिशेने वाहन येत आहे, कोणती नोट हातात आहे, औषधाची बाटली कोणती आहे किंवा दुकानाच्या पाटीवर काय लिहिले आहे, हे काही क्षणांत सांगणे आज शक्य झाले आहे. पूर्वी अशा कामांसाठी स्वतंत्र आणि महागडी उपकरणे लागायची. आता ही सुविधा अनेक मोबाईलमध्ये उपलब्ध होत आहे. यापुढील पाऊल म्हणजे स्मार्ट चष्मे. या चष्म्यांमध्ये बसविलेले कॅमेरे, सूक्ष्म स्पीकर्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता सतत परिसराचे निरीक्षण करतात. वापरकर्ता रस्ता ओलांडत असेल, समोर जिना असेल, दार उघडे असेल किंवा एखादी व्यक्ती समोर उभी असेल, तर चष्मा आवाजाद्वारे तत्काळ सूचना देऊ शकतो. काही प्रणाली लिखित मजकूर वाचून दाखवतात, चेहऱ्यांची ओळख करून देतात आणि वस्तू शोधूनही देतात. त्यामुळे अंध व्यक्तींचा आत्मविश्वास आणि स्वावलंबन मोठ्या प्रमाणात वाढू लागले आहे.
ब्रेल लिपीचे महत्त्व आजही तितकेच आहे; मात्र आता इलेक्ट्रॉनिक किंवा रिफ्रेशेबल ब्रेल तंत्रज्ञानामुळे संपूर्ण ग्रंथालय एका छोट्याशा उपकरणात मावू लागले आहे. डिजिटल पुस्तक डाऊनलोड केले की, त्यातील अक्षरे स्पर्शाने जाणवणाऱ्या ब्रेल बिंदूंमध्ये क्षणार्धात रूपांतरित होतात. त्यामुळे जाडजूड ब्रेल पुस्तकांची आवश्यकता कमी होत असून ज्ञान अधिक वेगाने उपलब्ध होत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेतील सर्वात मोठी क्रांती म्हणजे दृश्य समजून घेण्याची क्षमता. पूर्वी संगणक फक्त छायाचित्र पाहत होता. आज तो त्या छायाचित्राचा अर्थ समजू शकतो. उदाहरणार्थ, 'एका उद्यानात दोन मुले खेळत आहेत. त्यांच्या मागे झाडे आहेत आणि उजव्या बाजूला रिकामी बाकडी आहेत,' असे संपूर्ण दृश्य संगणक काही सेकंदांत वर्णन करू शकतो. ही क्षमता अंध व्यक्तींसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे. सामाजिक माध्यमांवरील छायाचित्रे, वर्तमानपत्रातील चित्रे, नकाशे किंवा माहिती फलक आवाजाद्वारे समजणे शक्य होत आहे.
कॉन्टॅक्ट लेन्सवरही मोठ्या प्रमाणावर संशोधन सुरू आहे. भविष्यात अशा स्मार्ट लेन्स केवळ दृष्टीसाठीच नव्हे, तर डोळ्यांतील साखरेची पातळी, आरोग्य स्थिती, औषधांचा परिणाम आणि दृश्यविषयक माहिती यासाठी वापरल्या जाऊ शकतात. या तंत्रज्ञानाला अजून व्यावसायिक स्वरूप मिळण्यासाठी काही काळ लागणार असला, तरी त्याची दिशा निश्चित झाली आहे.
मेंदू-संगणक संवाद हे आणखी एक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. मानवी मेंदूतील विद्युत संकेत समजून घेऊन संगणक त्यानुसार प्रतिसाद देऊ शकतो. काही संशोधन प्रकल्पांमध्ये मेंदूतील संकेतांच्या आधारे संगणक नियंत्रित करणे किंवा कृत्रिम अवयव हलविणे शक्य झाले आहे. भविष्यात याच तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने दृश्य माहिती थेट मेंदूपर्यंत पोहोचविण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. हा प्रवास अजून प्रारंभिक अवस्थेत असला, तरी त्याचे परिणाम क्रांतिकारक ठरू शकतात. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि ध्वनी तंत्रज्ञान यांची जोडही अंधांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे. आज आवाजावर आधारित सहायक केवळ प्रश्नांची उत्तरे देत नाहीत, तर पुस्तके वाचून दाखवतात, दस्तावेज समजावून सांगतात, प्रवासाचे नियोजन करतात, संदेश पाठवतात, भाषांतर करतात आणि अगदी सभोवतालच्या वातावरणाचे वर्णनही करतात. त्यामुळे माहितीची उपलब्धता अभूतपूर्व प्रमाणात वाढली आहे.
भारतातील आणखी एक महत्त्वाची प्रगती म्हणजे, भारतीय भाषांमधील कृत्रिम बुद्धिमत्ता. मराठी, हिंदी, तमिळ, बंगाली, गुजराती यांसारख्या भाषांमध्ये आवाज ओळखणे, मजकूर वाचून दाखवणे आणि भाषांतर करणे अधिक अचूक होत आहे. त्यामुळे ग्रामीण भागातील आणि मातृभाषेत शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी तंत्रज्ञान अधिक सुलभ बनत आहे. संशोधनाच्या पातळीवर आणखी मोठी क्रांती घडत आहे. रेटिनल इम्प्लांट, कृत्रिम नेत्रपटल, न्यूरल इंटरफेस आणि मेंदू-संगणक संवाद यांसारख्या तंत्रज्ञानावर जगभर संशोधन सुरू आहे. काही प्रयोगांमध्ये पूर्ण दृष्टी मिळाली नसली, तरी प्रकाश, हालचाल, मोठ्या वस्तू आणि दिशेचा अंदाज घेणे शक्य झाले आहे. पुढील दशकात या तंत्रज्ञानामुळे गंभीर दृष्टिदोष असलेल्या व्यक्तींनाही नवीन पर्याय उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. याहून पुढचे पाऊल म्हणजे कृत्रिम दृष्टी. जगभरातील संशोधक नेत्रपटल, दृक्चेतातंतू आणि मेंदू यांच्यामधील संवाद समजून घेण्याचा प्रयत्न करत आहेत. काही रुग्णांमध्ये नेत्रपटलावर किंवा मेंदूमध्ये बसविलेल्या सूक्ष्म इलेक्ट्रोडस्च्या साहाय्याने प्रकाशाचे संकेत निर्माण करण्यात यश मिळाले आहे. त्यातून स्पष्ट चित्र दिसत नसले, तरी प्रकाश, हालचाल, मोठ्या वस्तू आणि दिशेचा अंदाज घेणे शक्य होत आहे.
पुढील काही वर्षांत या तंत्रज्ञानामध्ये मोठी सुधारणा अपेक्षित आहे. यासोबतच कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही केवळ पाहण्यासाठी नव्हे, तर निर्णय घेण्यासाठीही मदत करू लागली आहे. उदाहरणार्थ, 'समोर तीन पायऱ्या आहेत', 'डावीकडील मार्ग सुरक्षित आहे', 'बस क्रमांक २५ आली आहे' किंवा 'तुमची बॅग उजव्या बाजूला ठेवलेली आहे' अशा सूचना प्रणाली देऊ शकते. म्हणजेच तंत्रज्ञान माहिती देण्यापलीकडे जाऊन प्रत्यक्ष मार्गदर्शकाची भूमिकाही निभावू लागले आहे.
तथापि, काही आव्हाने अद्याप कायम आहेत. अशा उपकरणांची किंमत कमी करणे, ग्रामीण भागात त्यांची उपलब्धता वाढविणे, भारतीय भाषांतील अचूकता सुधारणे, वैयक्तिक माहितीची सुरक्षितता राखणे आणि दिव्यांगांसाठी अनुदान उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. संशोधन प्रयोगशाळेत विकसित होणारे तंत्रज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचल्याशिवाय त्याचा खरा सामाजिक परिणाम दिसणार नाही. भारताकडे या क्षेत्रात मोठी संधी आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इलेक्ट्रॉनिक्स, आरोग्य तंत्रज्ञान आणि भाषा तंत्रज्ञान या क्षेत्रांमध्ये भारतीय संशोधक, उद्योग आणि स्टार्टअप्स जगाचे नेतृत्व करू शकतात. स्वस्त, बहुभाषिक आणि भारतीय परिस्थितीला अनुरूप सहायक उपकरणे विकसित झाली, तर लाखो दृष्टिदोष असलेल्या नागरिकांच्या जीवनात आमूलाग्र बदल घडू शकतो.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता माणसाची जागा घेण्यासाठी नाही, तर त्याच्या मर्यादा कमी करण्यासाठी निर्माण झाली आहे. दृष्टी नसली, तरी ज्ञान, शिक्षण, रोजगार आणि आत्मविश्वास यांना मर्यादा असण्याचे कारण उरू नये, हीच या तंत्रज्ञानाची खरी ताकद आहे. आगामी काळात कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्मार्ट चष्मे, इलेक्ट्रॉनिक ब्रेल आणि मेंदू-संगणक संवाद यांच्या साहाय्याने 'दृष्टी' या शब्दाचा अर्थच बदलू शकतो. कदाचित डोळ्यांनी दिसणे हीच दृष्टी राहणार नाही. माहिती समजणे, सुरक्षितपणे जगणे आणि आत्मविश्वासाने पुढे जाणे, हीच खरी नवी दृष्टी ठरेल.