अंजली महाजन, समाजशास्त्र अभ्यासक
मानवी जीवनाच्या जडणघडणीत कुटुंब ही सर्वात महत्त्वाची आणि मूलभूत सामाजिक संस्था आहे. बदलत्या जीवनशैलीत कौटुंबिक नाती आणि मूल्यांचे महत्त्व जपले पाहिजे. आज जागतिक कुटुंब दिन. त्यानिमित्त...
मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये आणि व्यक्तीच्या जडणघडणीत कुटुंबाचा वाटा अत्यंत मोलाचा आहे. उत्क्रांतीच्या सिद्धांतानुसार मानवाने शिकार आणि संरक्षणासाठी समूहाने राहणे पसंत केले. यातूनच कुटुंबाची संकल्पना जन्माला आली. वर्तनशास्त्रात कुटुंबाला एक ‘सिस्टम’ मानले जाते. यातील एका घटकावर होणारा परिणाम हा संपूर्ण कुटुंबाच्या वर्तणुकीवर परिणाम करतो. रक्ताच्या नात्यासोबतच एकमेकांवर अवलंबून असणे हे या व्याख्येचे मुख्य सूत्र आहे. अॅरिस्टॉटल यांच्या मते, कुटुंब ही निसर्गाने प्रस्थापित केलेली पहिली सामाजिक संस्था आहे. राज्य किंवा समाजाच्या निर्मितीपूर्वी कुटुंबाची निर्मिती झाली आणि कुटुंबातील सुसंवादच पुढे जाऊन सुसंस्कृत समाजाचा पाया रचतो. मनुष्यप्राण्यासाठी कुटुंब ही त्याची अपरिहार्य गरज आहे. कौटुंबिक मूल्यांचा मानवाच्या जडणघडणीतील वाटा अमूल्य असतो. याच कौटुंबिक मूल्यांचे जतन करण्यासाठी आणि जागतिक स्तरावर कुटुंबांशी संबंधित समस्यांकडे लक्ष वेधण्यासाठी दरवर्षी 15 मे हा दिवस आंतरराष्ट्रीय कुटुंब दिन म्हणून साजरा केला जातो. या दिनाचा मुख्य उद्देश म्हणजे कुटुंबाचे महत्त्व अधोरेखित करणे आणि सामाजिक, आर्थिक तसेच लोकसंख्येतील बदलांमुळे कुटुंबांवर होणार्या परिणामांबद्दल जागरुकता निर्माण करणे हा आहे.
कुटुंब हा प्रेमाचा, विश्वासाचा आणि सुरक्षिततेचा एक भक्कम आधारस्तंभ आहे. मुलांच्या व्यक्तिमत्व विकासामध्ये कुटुंबातील वातावरणाचा मोठा प्रभाव असतो. आई-वडील, आजी-आजोबा आणि भावंडे यांच्याकडून मिळणारे शिक्षण आणि संस्कार मुलाला एक सुसंस्कृत नागरिक बनवण्यासाठी मदत करतात. संकटकाळात हक्काने आधार देणारी यंत्रणा म्हणजे कुटुंब. आर्थिक स्थैर्य आणि मानसिक स्वास्थ्यासाठीही कुटुंबाचा पाठिंबा अनिवार्य असतो. ज्या समाजात कौटुंबिक व्यवस्था भक्कम असते, तो समाज अधिक सुदृढ आणि प्रगत होतो. बदलत्या जागतिक परिस्थितीनुसार कुटुंब व्यवस्थेसमोर अनेक आव्हाने उभी ठाकली आहेत. शहरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि रोजगाराच्या शोधात होणारे स्थलांतर यामुळे विभक्त कुटुंब पद्धती वाढत चालली आहे. पूर्वीच्या संयुक्त कुटुंब पद्धतीमध्ये जे प्रेम आणि संरक्षण मिळत असे, त्यामध्ये आता कुठेतरी अंतर पडताना दिसत आहे.
तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर आणि सोशल मीडियाच्या आहारी गेल्यामुळे एकाच घरात राहणारी माणसे एकमेकांपासून दुरावत चालली आहेत. संवाद कमी झाला आहे. या आव्हानांवर मात करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय कुटुंब दिन आपल्याला पुन्हा आपल्या माणसांशी जोडण्याची संधी देतो. संयुक्त राष्ट्र दरवर्षी या दिवसासाठी एक विशेष विषय किंवा संकल्पना जाहीर करते. त्यातून विविध विषयांना कुटुंबाशी जोडले जाते. कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याला समान संधी मिळणे आणि महिलांचे सक्षमीकरण होणे हे देखील या दिनाचे एक महत्त्वाचे अंग आहे. कुटुंबातील जबाबदार्यांचे योग्य वाटप आणि एकमेकांना दिलेला आदर यामुळेच कुटुंब सुखी राहू शकते. आजच्या धावपळीच्या युगात कामाचा व्याप आणि कौटुंबिक आयुष्य यांचा समतोल राखणे ही काळाची गरज बनली आहे.
या दिवशी विविध चर्चासत्रे, कार्यशाळा आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या माध्यमातून कुटुंबाचे महत्त्व लोकांपर्यंत पोहोचवले जाते. कुटुंबाला पुरेसा वेळ देणे आवश्यक आहे. केवळ सोशल मीडियावर फोटो पोस्ट करण्यापेक्षा प्रत्यक्ष संवाद साधणे जास्त महत्त्वाचे आहे. आजी-आजोबांच्या अनुभवाचा लाभ घेणे आणि मुलांच्या मनात कौटुंबिक मूल्यांविषयी प्रेम निर्माण करणे ही आपली जबाबदारी आहे. लक्षात घ्या, आपण कितीही प्रगती केली तरी शेवटी माणसाला सुखासाठी आपल्या हक्काच्या माणसांकडेच परतावे लागते. त्यामुळे या दिवसाचे महत्त्व समजून घेऊन आपण आपली कौटुंबिक नाती अधिक घट्ट करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.