taj mahal history what was there before shah jahan built it tstf
पुढारी ऑनलाईन : ताजमहालाबाबत अनेक प्रश्न लोकांच्या मनात असतात. अखेर ज्या ठिकाणी आज ताजमहाल उभा आहे, तिथे पूर्वी काय होते? तसेच ताजमहालच्या खाली असलेल्या २२ खोल्यांचा उद्देश काय होता? इतिहासाच्या पानांमधून जाणून घेऊया याची उत्तरे.
तीन शतकांहून अधिक काळ लोटला असला तरी ताजमहाल आजही जगातील सर्वात सुंदर वास्तूंमध्ये गणला जातो. पांढऱ्या संगमरवरात बांधलेली ही वास्तू केवळ भारतातच नव्हे, तर संपूर्ण जगात प्रेमाचे प्रतीक आणि उत्कृष्ट स्थापत्यकलेचा नमुना म्हणून ओळखली जाते. दरवर्षी लाखो पर्यटक ताजमहाल पाहण्यासाठी येतात.
मात्र, ही वास्तू जितकी प्रसिद्ध आहे, तितकेच तिच्याशी संबंधित अनेक प्रश्नही आहेत. ताजमहाल बांधण्यापूर्वी या ठिकाणी काय होते? शाहजहानने याच जागेची निवड का केली? आणि ताजमहालच्या खाली असलेल्या २२ खोल्यांचे नेमके सत्य काय आहे? चला, ऐतिहासिक दस्तऐवजांच्या आधारे या प्रश्नांची उत्तरे जाणून घेऊया.
ताजमहालच्या जागेचा आहे जुना इतिहास
आज ही वास्तू प्रेमाची निशाणी मानली जाते. मात्र, ज्या जमिनीवर ताजमहाल उभा आहे, त्या जागेचाही स्वतःचा इतिहास आहे.
ताजमहाल बांधण्यापूर्वी तिथे काय होते?
मुघलकालीन समकालीन दस्तऐवजांनुसार, आज ज्या ठिकाणी ताजमहाल उभा आहे, तिथे पूर्वी राजा मानसिंह यांची हवेली आणि त्यांच्याशी संबंधित मालमत्ता होती. १६३१ मध्ये मुमताज महाल यांच्या निधनाच्या वेळी या मालमत्तेचे मालक राजा जयसिंह होते. ते राजा मानसिंह यांचे नातू होते.
ही जमीन राजा जयसिंह यांची होती
शहाजहानचे दरबारी इतिहासकार अब्दुल हमीद लाहौरी यांनी त्यांच्या ‘बादशाहनामा’ या ग्रंथात लिहिले आहे की, ताजमहाल बांधण्यासाठी शाहजहानने राजा जयसिंह यांच्याकडून ही जमीन घेतली. त्याबदल्यात त्यांना शाही मालमत्तेतील इतर हवेल्या देण्यात आल्या.
याचप्रमाणे काझविनी आणि मुहम्मद सालेह कंबो यांनीही त्यांच्या समकालीन ग्रंथांमध्ये या ठिकाणाचा उल्लेख राजा जयसिंह किंवा राजा मानसिंह यांच्या हवेलीच्या रूपात केला आहे.
चार हवेल्यांच्या बदल्यात मिळाली होती जमीन
इतिहासकार एब्बा कोच, बेगली आणि देसाई यांनीही त्या ऐतिहासिक दस्तऐवजांचा अभ्यास केला आहे, ज्यामध्ये २८ डिसेंबर १६३३ रोजी जारी करण्यात आलेल्या शाही फरमानाचा उल्लेख आहे.
या फरमानानुसार, राजा जयसिंह यांच्या हवेलीच्या बदल्यात त्यांना आग्रा येथील शाही मालमत्तेतील चार हवेल्या देण्यात आल्या होत्या.
म्हणजेच, उपलब्ध ऐतिहासिक दस्तऐवजांनुसार ताजमहाल ज्या जमिनीवर बांधण्यात आला, तिथे पूर्वी राजा जयसिंह यांची हवेली आणि त्यांच्याशी संबंधित मालमत्ता होती.
याचबरोबर ताजमहालच्या खाली असलेल्या कथित ‘२२ खोल्यां’बाबतही सोशल मीडियावर अनेक दावे केले जातात. काही जण या खोल्यांना रहस्याशी जोडतात, तर काही जण तिथे मंदिर किंवा खजिना असल्याचा दावा करतात. पण खरोखरच असे आहे का?
ताजमहालच्या २२ खोल्या नेमक्या काय आहेत?
भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग (ASI) आणि मुघल स्थापत्यकलेच्या तज्ज्ञांच्या मते, या २२ स्वतंत्र खोल्या नाहीत. प्रत्यक्षात मुख्य मकबऱ्याच्या खाली लांब, कमानीदार मार्गिका आहेत. दरवाजे लावून या मार्गिकांना वेगवेगळ्या भागांमध्ये विभागण्यात आले आहे.
या रचनेचा उद्देश कोणतेही रहस्य लपवणे नव्हता. उलट, संपूर्ण इमारतीला मजबूत पाया देण्यासाठी या रचनेचा वापर करण्यात आला होता.
२२ खोल्या का बांधल्या होत्या?
ताजमहालचा विशाल घुमट, चार मिनार आणि संगमरवरी वास्तूचे प्रचंड वजन पेलण्यासाठी उंच चबुतरा तयार करण्यात आला. त्याच्या खाली कमानीदार रचना उभारण्यात आली, ज्यामुळे इमारतीचे वजन समान प्रमाणात विभागले जाऊन संपूर्ण वास्तू मजबूत राहण्यास मदत झाली. मुघल स्थापत्यकलेमध्ये अशा प्रकारच्या बांधकाम तंत्राचा वापर सामान्यपणे केला जात असे.
या भूमिगत कक्षांना फारसी भाषेत ‘तहखाना’ म्हटले जाते. उन्हाळ्यात या ठिकाणी नैसर्गिकरीत्या थंडावा राहत असे. यमुना नदीच्या दिशेने असलेल्या कमानींमधून हवा आणि प्रकाशही आत येत असे. असे मानले जाते की मुघल शासक किंवा शाही कुटुंब ताजमहालला भेट देत असताना या जागांचा विश्रांतीसाठीही वापर केला जात असे.
मुघल स्थापत्यकलेच्या तज्ज्ञ एब्बा कोच यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार, नदीच्या दिशेने सुमारे १५ कक्ष एका रांगेत आहेत. यापैकी काही कक्ष मोठे, काही चौकोनी, तर काही अष्टकोनी आकाराचे आहेत.
पूर्वी या कक्षांच्या भिंतींवर भौमितिक नक्षीकाम आणि सजावटही होती. मात्र, कालांतराने त्यातील बराचसा भाग नष्ट झाला आहे.
दिल्लीतील हुमायूनचा मकबरा आणि सफदरजंगचा मकबरा यांसारख्या अनेक मुघलकालीन स्मारकांमध्येही अशाच प्रकारच्या भूमिगत मार्गिका आढळतात. त्यामुळे या कक्षांना कोणत्याही रहस्याशी किंवा लपवलेल्या बांधकामाशी जोडण्याला ऐतिहासिक आधार मिळत नाही.
सर्वसामान्यांसाठी या खोल्या बंद का आहेत?
या कक्षांमध्ये काही विशेष नसल्यास ते पर्यटकांसाठी खुले का केले जात नाहीत, असा प्रश्न अनेकदा विचारला जातो. याचे कारण स्मारकाचे संरक्षण हे आहे. ASIच्या मते, ताजमहालमध्ये दररोज मोठ्या संख्येने पर्यटक येतात. हे अरुंद आणि कमी प्रकाश असलेले भाग पर्यटकांसाठी खुले केले, तर आर्द्रता, कार्बन डायऑक्साइड, कंपन आणि गर्दीमुळे स्मारकाच्या संरचनेला नुकसान होऊ शकते.
याशिवाय, ताजमहाल यमुना नदीच्या काठावर असल्यामुळे पूर आणि गाळ साचण्याचाही धोका असतो. ASIचे कर्मचारी वेळोवेळी या भागांची स्वच्छता आणि पाहणी करतात. माजी प्रादेशिक संचालक के. के. मोहम्मद यांच्यासह अनेक तज्ज्ञांनी या कक्षांची पाहणी केली आहे. त्यांच्या मते, या ठिकाणी कोणतीही मूर्ती, शिलालेख, खजिना किंवा मंदिराचे अवशेष आढळलेले नाहीत.
२२ खोल्या आणि शाहजहान-मुमताज यांच्या खऱ्या कबरी वेगळ्या आहेत
हे देखील लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की या २२ खोल्या त्या भूमिगत कक्षापेक्षा वेगळ्या आहेत, जिथे मुमताज महाल आणि शहाजहान यांच्या खऱ्या कबरी आहेत.
ताजमहालमध्ये वर दिसणाऱ्या कबरी या केवळ प्रतीकात्मक आहेत. त्यांच्या वास्तविक कबरी खाली असलेल्या स्वतंत्र कक्षात आहेत. हा कक्ष काही विशेष प्रसंगी, जसे की उर्सच्या वेळी, उघडला जातो.
म्हणूनच ताजमहालच्या खालील २२ कक्षांबाबत सोशल मीडियावर केले जाणारे रहस्यमय दावे आणि ऐतिहासिक पुरावे यामध्ये फरक करणे महत्त्वाचे आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक आणि स्थापत्यविषयक माहितीनुसार, या कक्षांचा संबंध ताजमहालच्या मजबूत बांधकाम रचनेशी आहे.
इतिहासकारांना मिळालेल्या पुराव्यावरून ही माहिती देण्यात आलेली आहे. तरी वाचकांनी अधिक माहिती जाणून घेण्यासाठी ऐतिहासिक साधनांचा वापर करून सत्य पडताळणी करता येईल.