नवी दिल्ली : ‘माझ्या कुटुंबाबद्दल अनेक गोष्टी लिहिल्या आणि बोलल्या गेल्या. मात्र त्यातील बहुतांश गोष्टींचा वास्तवाशी काहीही संबंध नव्हता. त्यामुळे आपल्या आयुष्याची आणि कुटुंबाची कहाणी स्वतःच्या नजरेतून लोकांसमोर मांडण्याचा निर्णय घेतला,’ असे प्रतिपादन काँग्रेस संसदीय पक्षाच्या अध्यक्षा सोनिया गांधी यांनी केले. त्यांच्या सासूबाई आणि माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी तसेच पती आणि माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांच्या हत्येचे प्रसंग पुन्हा आठवून लिहिणे अत्यंत वेदनादायी होते. या घटनांशी संबंधित काही आठवणी राहुल गांधी आणि प्रियंका गांधी यांनी जागवून दिल्या, अशी भावनिक कबुलीही त्यांनी दिली.
सोनिया गांधी यांच्या ‘बिलाँगिंग : अ जर्नी ऑफ लव्ह’ या पुस्तकाच्या औपचारिक प्रकाशनानिमित्त सोमवारी (१६ नोव्हेंबर) नवी दिल्लीत आयोजित कार्यक्रमात त्या बोलत होत्या. हार्परकॉलिन्सने दिलेल्या माहितीनुसार, पुस्तकाच्या प्रकाशनानंतर अवघ्या आठवडाभरात त्याच्या दोन लाख प्रतींची विक्री झाली आहे. वाचकांकडून मिळालेल्या प्रतिसादामुळे आपण भारावून गेल्याचे सोनिया यांनी सांगितले.
पुस्तक लेखनाचा निर्णय सहज घेतला नव्हता, असे सांगताना सोनिया गांधी म्हणाल्या की, मित्रमंडळी अनेक वर्षांपासून आपली जीवनकहाणी लिहिण्याचा आग्रह करत होती. मात्र, खासगी भावना आणि अनुभव सार्वजनिक करण्याबाबत आपण साशंक होतो. राहुल, प्रियंका आणि जवळच्या मैत्रीण मंजुलिका दुबे यांच्या प्रोत्साहनानंतर अखेर लेखनाला सुरुवात केली. आपल्या कुटुंबाबद्दल वास्तवापासून दूर असलेल्या आणि वेदना देणाऱ्या गोष्टी सांगितल्या जात होत्या. त्यामुळे आपल्या भावना आणि कुटुंबाविषयीची माहिती स्वतःच्या अनुभवांतून मांडावी, असे वाटल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
पुस्तक लिहिताना आयुष्यातील काही प्रसंग पुन्हा अनुभवणे कठीण गेले. विशेषतः इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांच्या हत्येच्या घटनांबद्दल लिहिताना अनेकदा लेखन थांबवावे लागले. त्या काळातील काही आठवणीही धूसर झाल्या होत्या. अशा वेळी राहुल आणि प्रियंका यांनी अनेक प्रसंगांची आठवण करून दिली. त्यांच्या मदतीनेच हे कठीण प्रसंग शब्दबद्ध करता आल्याचे सोनिया यांनी सांगितले. राजीव गांधी यांच्या निधनानंतर आपण पूर्णपणे कोलमडून गेलो होतो आणि मुलांनीच त्या कठीण काळात आपल्याला सावरले, अशी आठवणही त्यांनी सांगितली.
सोनिया गांधी यांनी त्या कधीही नियमित डायरी लिहिली नसल्याचेही स्पष्ट केले. अगदी बालपणापासून ते राजकीय कारकिर्दीपर्यंत घटनांची नोंद ठेवण्याची सवय नव्हती. अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या सरकारच्या काळात त्या विरोधी पक्षात असताना लिहिलेल्या तीन ते पाच हस्तलिखित टिपणांव्यतिरिक्त आपल्याकडे फारशा नोंदी नव्हत्या. त्यामुळे जुन्या आठवणी पुन्हा जोडणे हे पुस्तक लेखनातील एक आव्हान होते, असे त्यांनी नमूद केले.
पुस्तकाच्या शीर्षकातील ‘बिलाँगिंग’ या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करताना नव्या देशात, नव्या कुटुंबात आणि समाजात आपले स्थान निर्माण करण्याचा प्रवास त्यांनी उलगडला. १९६८ मध्ये राजीव गांधी यांच्यासोबत भारतात आल्यानंतर अनेक गोष्टी आपल्यासाठी अनोळखी होत्या. नव्या वातावरणात स्वतःला सामावून घेणे, स्वीकारले जाणे आणि आपलेपणाची भावना निर्माण होणे ही प्रक्रिया सोपी नव्हती. पतीच्या मतदारसंघाला भेट दिली आणि तेथील लोकांनी आपला स्वीकार केला, तेव्हा पहिल्यांदा आपल्याला या समाजाचा भाग असल्याची जाणीव झाल्याचे त्यांनी सांगितले.
इंदिरा गांधी यांच्यासोबतच्या सुरुवातीच्या नात्याबद्दलही सोनिया यांनी मोकळेपणाने भाष्य केले. सुरुवातीला इंदिरा गांधी यांच्याबद्दल प्रचंड आदर वाटत असतानाच त्यांची भीतीही वाटत होती. राजीव आणि संजय गांधी त्यांना ‘माँ’ म्हणत असल्याने आपणही तसे संबोधावे, अशी अपेक्षा होती. मात्र, आपल्यासाठी आई म्हणजे केवळ आपली जन्मदात्री आई असल्याने इंदिरा गांधी यांना ‘माँ’ किंवा ‘मम्मी’ म्हणणे सहज शक्य नव्हते.
राहुल आणि प्रियंका यांच्या जन्मानंतर इंदिरा गांधी यांच्या स्वभावात मृदुता आली आणि दोघींमधील नाते अधिक जवळचे झाले, असेही त्यांनी सांगितले. पुस्तकाला मिळणाऱ्या प्रतिसादाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करताना वाचकांनी दाखवलेले प्रेम अनपेक्षित आणि भावूक करणारे असल्याचे सोनिया गांधी म्हणाल्या. समीक्षकांच्या प्रतिक्रियाही महत्त्वाच्या असल्याचे सांगत त्यांनी काही टीका कठोर असली, तरी प्रामाणिक मतांचा आदर केला पाहिजे, असे मत व्यक्त केले.