लखनौ; वृत्तसंस्था : वर्षानुवर्षे जुन्या झालेल्या आणि उंचीमुळे देखभालीस कठीण बनलेल्या आंब्याच्या बागा आता पुन्हा बहरणार आहेत. लखनौ येथील केंद्रीय उष्णकटिबंधीय फळबाग संस्थेने (Central Institute for Subtropical Horticulture) विकसित केलेले जीर्णोद्धार (Rejuvenation) तंत्रज्ञान आंबा उत्पादक शेतकर्यांसाठी आशेचा किरण ठरत आहे. प्रूनिंग मशिनच्या साहाय्याने जुन्या झाडांची शास्त्रोक्त छाटणी करून त्यांचे रूपांतर अधिक उत्पादन देणार्या बुटक्या झाडांमध्ये करणे आता शक्य झाले आहे.
जुन्या बागांचे प्रश्न सुटणार
साधारणत:, 40 ते 50 वर्षांहून अधिक जुन्या झालेल्या आंब्याच्या बागांची उंची प्रचंड वाढते. परिणामी, झाडाच्या शेंड्यावर फवारणी करणे किंवा फळ काढणी करणे मजुरीच्या द़ृष्टीने अत्यंत खर्चिक होते. तसेच, दाट झाडीमुळे सूर्यप्रकाश जमिनीपर्यंत पोहोचत नाही, ज्यामुळे फळांची गुणवत्ता घसरते आणि कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो. या सर्व समस्यांवर CISH ने आधुनिक तोडगा शोधला आहे.
काय आहे प्रूनिंग तंत्रज्ञान?
या तंत्रज्ञानामध्ये प्रूनिंग मशिनचा वापर करून झाडाच्या मुख्य फांद्या जमिनीपासून ठरावीक उंचीवर (4-5 मीटर) कापल्या जातात. यामुळे झाडाचा विस्तार मर्यादित होतो आणि नवीन जोमदार फांद्या फुटण्यास मदत होते. या प्रक्रियेमुळे झाडाचे आरोग्य सुधारते आणि फळांचा आकार व दर्जा सुधारतो.
यंत्राचा वापर ठरणार प्रभावी
पारंपरिक पद्धतीने हाताने छाटणी करण्याऐवजी प्रूनिंग मशिनचा वापर केल्याने काम अत्यंत वेगाने होते. मशिनमुळे कापणी सफाईदार होत असल्याने झाडांच्या जखमा लवकर भरून येतात आणि बुरशीचा धोका कमी होतो.
शेतकऱ्यांना होणारे प्रमुख फायदे
मजुरीत बचत : झाडांची उंची कमी झाल्यामुळे फवारणी आणि फळ काढणीचा खर्च 50 टक्क्यांपर्यंत कमी होतो.
दर्जेदार फळे : सूर्यप्रकाश थेट फांद्यांपर्यंत पोहोचल्यामुळे फळांना चांगला रंग आणि चकाकी मिळते.
आंतरपिकातून उत्पन्न : झाडांमधील मोकळ्या जागेत शेतकरी हळद, आले किंवा पालेभाज्यांची लागवड करून अतिरिक्त नफा मिळवू शकतात.
कीड नियंत्रण : हवा खेळती राहिल्यामुळे बागेतील रोगांचे प्रमाण नैसर्गिकरीत्या कमी होते.
CISH संस्थेविषयी
नाव : केंद्रीय उपोष्ण बागवानी संस्थान
स्थान : लखनौ, उत्तर प्रदेश, भारत.
पालक संस्था : ही संस्था भारतीय कृषी संशोधन परिषदेंतर्गत येते, जी कृषी, शेतकरी कल्याण मंत्रालयाचा एक भाग आहे.
स्थापना : याची सुरुवात 1972 मध्ये केंद्रीय आंबा संशोधन केंद्र म्हणून झाली होती. पुढे 1984 मध्ये याचे रूपांतर पूर्ण क्षमतेच्या संस्थेत करण्यात आले.
संशोधनाचे विषय : ही संस्था प्रामुख्याने आंबा, पेरू, लीची आणि जांभूळ यासारख्या उष्णकटिबंधीय फळांच्या संशोधन आणि विकासासाठी काम करते.
प्रमुख कार्ये : पिकांच्या जातींमध्ये सुधारणा करणे, कीड व रोग संरक्षण, काढणीपश्चात व्यवस्थापन आणि आपण वर चर्चा केल्याप्रमाणे जुन्या बागांचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी नवनवीन तंत्रज्ञान विकसित करणे ही या संस्थेची प्रमुख उद्दिष्टे आहेत.