चंद्रपूर - ज्येष्ठ आणि अष्टपैलू अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीची मोठी हानी झालीच आहे; मात्र चंद्रपूरच्या आनंदवनासाठीही हा अत्यंत जिव्हाळ्याचा माणूस हरपल्याची भावना व्यक्त होत आहे. पडद्यावर आपल्या दमदार अभिनयाने वेगळी ओळख निर्माण करणारे नाना पाटेकर हे प्रत्यक्ष आयुष्यातही अत्यंत संवेदनशील आणि सामाजिक बांधिलकी जपणारे व्यक्तिमत्त्व होते. बाबा आमटे यांच्या कार्याने प्रभावित झालेल्या नानांनी आनंदवनाला केवळ एक सेवाभावी संस्था म्हणून पाहिले नाही, तर ते आपलेपणाची आणि आत्मिक समाधानाची जागा मानली.
बाबा आमटेंच्या कार्याने झाले प्रभावित
नाना पाटेकर आणि कर्मयोगी बाबा आमटे यांच्यातील संबंध अत्यंत जिव्हाळ्याचे होते. बाबा आमटे यांनी वंचित, कुष्ठरोगी आणि समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर राहिलेल्या घटकांसाठी उभे केलेले आनंदवनाचे कार्य नानांच्या मनाला भिडले होते. त्यातूनच आनंदवनाशी त्यांचे नाते दिवसेंदिवस अधिक घट्ट होत गेले. बाबा आमटे, डॉ. प्रकाश आमटे आणि आनंदवन परिवाराशी त्यांचे विशेष स्नेहाचे संबंध होते. विकास आमटे यांच्या ‘आनंदवन प्रयोग वन’ या पुस्तकातही नाना पाटेकर आणि आनंदवनातील या जिव्हाळ्याच्या नात्याचा उल्लेख आढळतो.
आनंदवनात आले की ‘पाहुणे’ राहत नसत
नाना जेव्हा जेव्हा आनंदवनात येत, तेव्हा ते केवळ पाहुणे म्हणून येत नसत. आनंदवनातील कुष्ठरोगी, दिव्यांग बांधव आणि युवकांमध्ये ते सहज मिसळून जात. तेथील माणसांच्या सुख-दुःखाशी ते समरस होत.
आनंदवनातील युवकांसोबत काम करणे, शेतीत श्रम करणे आणि श्रमदानात सहभागी होणे, हा त्यांच्या स्वभावाचा भाग होता, अशी आठवण आनंदवनाशी संबंधित व्यक्ती सांगतात. प्रसिद्धीच्या झगमगाटापासून दूर जाऊन सामान्य माणसांमध्ये मिसळण्याची त्यांची ही सहज वृत्ती आनंदवनातील प्रत्येकाला भावत असे.
श्रमदानापासून आर्थिक मदतीपर्यंत योगदान
आनंदवनातील विविध उपक्रमांशी नाना पाटेकर यांचे आत्मीय नाते होते. मित्रमेळावे तसेच युवकांच्या विविध उपक्रमांना त्यांनी मदतीचा हात दिला. केवळ आर्थिक मदतच नव्हे, तर प्रत्यक्ष सहभागातूनही त्यांनी आनंदवनाच्या कार्याशी आपली बांधिलकी जपली.
आनंदवनात तयार झालेल्या वस्तू आणि तेथील पुस्तके ते इतरांना भेट म्हणून देत असत. या माध्यमातून आनंदवनातील कार्याची माहिती अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचावी, अशी त्यांची भूमिका होती.
शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांशीही जोडले नाते
दुष्काळग्रस्त आणि आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या मदतीसाठी नाना पाटेकर यांनी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने सप्टेंबर २०१५ मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना केली. मात्र, शेतकरी आणि ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांबाबतची त्यांची संवेदनशीलता त्यापूर्वीपासूनच होती.
नाना यांच्या सूचनेवरून आनंदवनाच्या माध्यमातून आत्महत्याग्रस्त मराठवाड्यातील शेतकरी कुटुंबांसाठी मदतीचे उपक्रम राबवण्यात आल्याचेही सांगितले जाते. त्यामुळे नानांच्या सामाजिक कार्याची एक बाजू आनंदवनाशीही जोडली गेली होती.
चंद्रपुरात आले की आनंदवनाची ओढ
नाट्यप्रयोग, चित्रपट आणि विविध कार्यक्रमांच्या निमित्ताने नाना पाटेकर यांचे चंद्रपुरात येणे होत असे. मात्र, चंद्रपुरात आले की आनंदवनाला भेट देणे हा त्यांच्या दिनक्रमाचा जणू एक भागच झाला होता. वेळ मिळेल तेव्हा ते आनंदवनात पोहोचत.
विशेष म्हणजे, अनेकदा कोणतीही पूर्वसूचना न देता त्यांनी आनंदवनाला भेट दिल्याच्या आठवणीही आनंदवन परिवारातील व्यक्ती सांगतात. त्यामुळे त्यांच्या भेटींमध्ये औपचारिकतेपेक्षा आपुलकी अधिक असे. आनंदवनातील माणसांसोबत काही वेळ घालवणे, त्यांचे सुख-दुःख जाणून घेणे आणि तेथील उपक्रमांमध्ये सहभागी होणे, याला नानांच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व होते.
‘चित्रपट पोटासाठी, आनंदवन आत्मिक शांततेसाठी’
नाना पाटेकर यांच्याशी संबंधित आनंदवनातील आठवणींमध्ये त्यांचे एक भावनिक विधान विशेषत्वाने सांगितले जाते. “चित्रपट हे माझे पोट भरण्याचे साधन आहे, पण आनंदवन ही माझी आत्मिक शांतता मिळवण्याची जागा आहे.”
या शब्दांतून त्यांच्या आणि आनंदवनाच्या नात्याची खोली जाणवते. अभिनय क्षेत्रातील झगमगाट, प्रसिद्धी आणि व्यस्त जीवनापासून दूर आनंदवनात आल्यानंतर त्यांना वेगळे समाधान मिळत असे. त्यामुळे आनंदवन हे त्यांच्या आयुष्यात केवळ भेट देण्याचे ठिकाण नव्हते, तर माणुसकीशी जोडलेले एक भावनिक स्थान होते.
आठवणींच्या रूपाने ‘नाना’ कायम राहणार
नाना पाटेकर यांच्या निधनाने एक सच्चा, सडेतोड आणि सामाजिक जाणीवेने भारलेला कलाकार काळाच्या पडद्याआड गेला. मात्र, आनंदवनाशी त्यांनी जपलेले नाते त्यांच्या जाण्यानंतरही कायम स्मरणात राहणार आहे.
आनंदवनाच्या मातीत त्यांनी घातलेला घाम, केलेले श्रमदान, तेथील माणसांशी साधलेला संवाद, युवकांना दिलेली साथ आणि विविध उपक्रमांना केलेली मदत, या सर्व आठवणी आनंदवन परिवारासाठी अमूल्य ठेवा ठरणार आहेत.
पडद्यावरचा नायक म्हणून नाना पाटेकर लाखो प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहतील; पण आनंदवनासाठी ते संवेदनशील मनाचा, कळवळणारा आणि आपुलकीने माणसांमध्ये मिसळणारा ‘नाना’ म्हणून कायम जिवंत राहतील. त्यांच्या जाण्याने आनंदवनाचा एक जिव्हाळ्याचा स्नेही हरपला आहे.