ओंकार पोतदार
वेळे : नवरात्र म्हटले की देवीची आराधना, घटस्थापना, भजन-कीर्तन आणि उत्सवाचा जल्लोष डोळ्यांसमोर येतो. मात्र, वाई तालुक्यातील पांडे गावात नवरात्राची परंपरा काहीशी वेगळी आहे. येथे काही भाविक नऊ दिवस जमिनीवर न बसता, उभे राहून दैनंदिन व्यवहार करतात. झोपण्यासाठीही वेगळी पद्धत अवलंबली जाते. ग्रामदैवत काळभैरवनाथावरील श्रद्धेतून जपली जाणारी ‘उभ्याचे नवरात्र’ ही परंपरा सुमारे साडेतीनशे वर्षांपासून सुरू आहे.
पुणे-बंगळूर महामार्गाजवळील बोपेगावपासून चार किलोमीटर अंतरावर पांडे गाव आहे. गावाची लोकसंख्या अंदाजे अडीच हजार आहे. काळभैरवनाथ हे गावाचे ग्रामदैवत असून, त्यांच्या उपासनेशी जोडलेली उभ्याच्या नवरात्राची परंपरा आजही ग्रामस्थांनी जपली आहे. काळ बदलला, जीवनशैली बदलली; मात्र या परंपरेशी असलेली गावकऱ्यांची नाळ कायम आहे. काळभैरवनाथाला नवस केलेले भाविक घटस्थापनेपासून विजयादशमीपर्यंत हे व्रत पाळतात. या काळात जमिनीवर बसायचे नाही, पादत्राणे वापरायची नाहीत, गावाची हद्द ओलांडायची नाही आणि शक्य तितका वेळ उभे राहून घालवायचा, असे या व्रताचे स्वरूप आहे. चालताना आधारासाठी हातात काठी घेतली जाते. ही काठी भाविकांना आधार देण्याबरोबरच व्रताच्या नियमांची आठवण करून देते.
दिवसभर उभे राहणे हेच मोठे आव्हान असताना सलग नऊ दिवस जमिनीवर न बसण्याचा नियम पाळणे कठीण असते. मात्र, भाविक श्रद्धेने हे व्रत पूर्ण करतात. झोपण्यासाठी मंदिरात दोरीच्या साहाय्याने झोपाळ्यासारखी व्यवस्था केली जाते. त्यावर छातीचा भाग टेकवून आधार घेत थोडी डुलकी घेतली जाते. या वेळी एक पाय जमिनीवर ठेवला जातो. व्रताच्या काळात भाविक पांढरे कपडे परिधान करतात. सकाळी देवदर्शन, आरती आणि पालखीच्या कार्यक्रमात सहभागी झाल्यानंतर धार्मिक विधींमध्ये ते भाग घेतात. फराळासाठी घरी गेले, तरी बसून न खाता उभ्यानेच फराळ केला जातो. त्यानंतर पुन्हा मंदिरात येऊन व्रत सुरू ठेवले जाते.
पांडे गावात उभ्याचे नवरात्र हा केवळ वैयक्तिक नवसाचा भाग नसून सामूहिक श्रद्धेचा उत्सव आहे. उपलब्ध वृत्तांतानुसार, दरवर्षी सुमारे ३५० ते ४०० भाविक हे कठोर व्रत करतात. नवरात्राच्या नऊ दिवसांत उपासना आणि व्रताबरोबरच रात्री भजन, कीर्तन, गोंधळ तसेच वाघ्या-मुरळी यांसारखे पारंपरिक सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. अष्टमीला देवाचा जागर केला जातो. ग्रामस्थ एकत्र येऊन देवाचे स्मरण करतात. त्यामुळे गावातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाला या उत्सवातून वेगळी चालना मिळते. नवमीच्या दिवशी देवापुढे कौल लावून पुढील नवस बोलण्याची परंपरा आहे. एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे ही परंपरा पोहोचत आहे.
विजयादशमीला नवस पूर्ण करून व्रताची सांगता
विजयादशमी हा नऊ दिवसांच्या व्रताचा अंतिम टप्पा असतो. या दिवशी देवापुढे कौल लावून सीमोल्लंघनाची दिशा ठरवली जाते. त्यानंतर त्या दिशेने गावाच्या हद्दीपर्यंत जाऊन सोने लुटण्याची परंपरा पाळली जाते. महाराष्ट्रातील अनेक भागांत दसऱ्याला आपट्याची पाने सोने म्हणून वाटली जातात. पांडे गावात मात्र सीमोल्लंघनाला उभ्याच्या नवरात्राच्या समारोपाचे महत्त्व आहे. नवस पूर्ण करून व्रताची सांगता करण्याचा हा दिवस भाविकांसाठी महत्त्वाचा ठरतो. आजच्या बदलत्या जीवनशैलीत अनेक जुन्या परंपरा हळूहळू मागे पडत आहेत. अशा परिस्थितीत पांडे गावातील उभ्याच्या नवरात्राला महत्‍व प्राप्‍त होते.