सुवर्णा दिवेकर
अलिबाग: पावसाळा संपताच कोकणात जाणवणारी थंडीची चाहूल यंदा अद्याप पुरेशी जाणवत नसून, रायगडसह संपूर्ण कोकणात ऑक्टोबर हिटचा तडाखा जाणवू लागला आहे. वाढते तापमान, कडक ऊन आणि दमट हवामानामुळे नागरिकांची अक्षरशः काहिली होत आहे.
ऑक्टोबर महिन्यात उन्हाचा चटका वाढल्याने दैनंदिन जनजीवनावर परिणाम होत असून, हवामानातील या बदलांचा शेती, फळबागा, पाणीपुरवठा आणि आरोग्यावर काय परिणाम होणार, याबाबत चिंता व्यक्त होत आहे.
भारतीय हवामान विभागाने ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात मुंबई, रायगड आणि रत्नागिरी जिल्ह्यांसाठी उष्णतेच्या लाटेचा इशारा दिला आहे. सोमवारी रायगडमधील तापमान ३७ अंश सेल्सिअस नोंदविण्यात आले.
किनारपट्टीच्या भागात तापमानासोबतच हवेतील आर्द्रताही अधिक असल्याने प्रत्यक्ष तापमानापेक्षा अधिक उकाडा जाणवतो. त्यामुळे सकाळपासूनच उन्हाचा चटका वाढत असून, दुपारच्या वेळेत घराबाहेर पडणे नागरिकांसाठी त्रासदायक ठरत आहे. येत्‍या १७ ऑक्टोबर पर्यंत जिल्‍हयात उष्णतेच्या लाटेचा यलो अलर्ट देण्‍यात आला आहे.
मागील चार पाच दिवसांपासून जिल्‍हयात उष्णतेची लाट सुरू आहे. सकाळी ११ नंतरच घराबाहेर पडणे मुश्किल झाले आहे. दुपारनंतर नागरीक घराबाहेर पडणे टाळत आहेत. उन्‍हातान्‍हातून फिरणारयांना तहान भागवण्‍यासाठी ताक, लिंबू सरबत यासह इतर शीतपेयांचा आधार घ्‍यावा लागतो आहे.
यावर्षी पाऊस सरासरीच्‍या तुलनेत कमी झाला. त्‍यातच अखेरच्‍या टप्‍प्‍यात पावसाने पाठ फिरवल्‍याने भातपीक धोक्‍यात आले. उन्‍हाच्‍या तीव्रतेमुळे जमिनी भेगाळल्‍या. कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर शेती आणि फळबागांवर अवलंबून आहे.
रायगडमध्ये भात हे प्रमुख पीक असून, पावसाच्या अनियमिततेनंतर वाढणारी उष्णता पिकांच्या वाढीवर आणि दाणे भरण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम करू शकते. मात्र, त्याची तीव्रता पिकाची अवस्था, जमिनीतील ओलावा आणि स्थानिक हवामानावर अवलंबून असेल.
आंबा, सुपारी, नारळ आणि काजू यांसारख्या फळबागांमध्येही तापमानातील बदल आणि पाण्याची उपलब्धता महत्त्वाची ठरते. दीर्घकाळ उष्ण व कोरडे हवामान राहिल्यास नव्या पालवीची वाढ, झाडांची पाण्याची गरज आणि जमिनीतील ओलावा यावर परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः पाण्याची उपलब्धता कमी असलेल्या भागांत शेतकऱ्यांना सिंचनाचे नियोजन करावे लागू शकते.
पावसाळा संपल्यानंतरही तापमान जास्त राहिल्यास तलाव, विहिरी, लहान बंधारे आणि अन्य जलस्रोतांमधील पाण्याची मागणी वाढू शकते. बाष्पीभवनामुळे पाणीसाठा कमी होण्याची शक्यता असते. ग्रामीण भागातील पिण्याच्या पाण्याच्या योजना, जनावरांसाठी पाणी आणि शेतीसाठी आवश्यक पाणी यांचे नियोजन त्यामुळे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
मात्र, रायगड जिल्ह्यात प्रत्यक्ष पाणीटंचाई किती आहे, कोणत्या तालुक्यांत जलसाठे कमी झाले आहेत आणि कोणत्या गावांना टँकरची गरज भासू शकते, याचे चित्र अधिकृत आकडेवारीनंतरच स्पष्ट होईल. त्यामुळे संभाव्य पाणीटंचाईकडे वेळीच लक्ष देण्याची गरज असली, तरी प्रत्यक्ष टंचाईची स्थिती तपासणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
पुढील काळात हवामानाचे आव्हान कायम राहणार?
हवामान विभागाच्या ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०२६ या कालावधीसाठीच्या अंदाजानुसार महाराष्ट्रात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस आणि बहुतांश भागांत सरासरीपेक्षा अधिक कमाल व किमान तापमान राहण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. हा दीर्घकालीन अंदाज असला, तरी त्यावरून प्रत्येक जिल्ह्यात किंवा प्रत्येक दिवशी उष्णतेची लाट राहील, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.