म्हसळा: रायगड जिल्ह्यातील म्हसळा तालुक्याला निसर्गसौंदर्याबरोबरच प्राचीन धार्मिक परंपरा, लोकसंस्कृती आणि श्रद्धेचा समृद्ध वारसा लाभला आहे. तालुक्यातील जानसई नदीच्या पात्रालगत वसलेले हिंगुळकरीण मातेचे स्थान हे याच समृद्ध वारशाचे एक आगळेवेगळे प्रतीक आहे.
निसर्गाच्या हिरव्यागार सान्निध्यात, नदीच्या शांत प्रवाहाजवळ आणि स्थानिक लोकांच्या अढळ श्रद्धेत न्हाऊन निघालेले हे स्थान भाविकांसाठी भक्तिभावाचा अनुभव देणारे श्रद्धास्थान ठरले आहे.
हिंगुळकरीण मातेच्या स्थानाभोवती अनेक वर्षांपासून लोकश्रद्धा आणि परंपरांचे वलय निर्माण झाले आहे. येथील देवीचे स्वरूप, स्थानिकांनी जतन केलेल्या आख्यायिका आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या धार्मिक समजुती यांमुळे या स्थानाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मातेच्या दर्शनाने मनःशांती लाभते, संकटसमयी धीर मिळतो आणि जीवनात सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते, अशी अनेक भाविकांची श्रद्धा आहे.
देवीची उपासना ही केवळ धार्मिक विधींपुरती मर्यादित नसून ती माणसाला श्रद्धा, संयम, करुणा आणि संकटांवर मात करण्याचे बळ देते, अशी भक्तांची भावना आहे. अशा स्थानांमुळे ग्रामीण भागातील धार्मिक परंपरा आजही जिवंत राहिल्या आहेत.
चांदीच्या भांड्यांची गूढ आख्यायिका
हिंगुळकरीण मातेच्या स्थानाशी संबंधित चांदीच्या भांड्यांची आख्यायिका परिसरात विशेष चर्चिली जाते. स्थानिक लोकपरंपरेनुसार, पूर्वी या परिसरातील एखाद्या धार्मिक समारंभासाठी किंवा पूजाविधीसाठी चांदीची भांडी मिळत असत, अशी कथा सांगितली जाते. या भांड्यांचा उपयोग धार्मिक कार्यासाठी केला जात असे आणि काम पूर्ण झाल्यानंतर ती पुन्हा परत दिली जात असल्याची लोकमान्यता आहे.
कालांतराने ही परंपरा थांबल्याचे सांगितले जाते. या आख्यायिकेच्या ऐतिहासिक सत्यतेची स्वतंत्र पुष्टी उपलब्ध नसली, तरी ती आजही स्थानिक लोकांच्या स्मरणात आहे. अशा कथा केवळ कुतूहल निर्माण करत नाहीत, तर गावाच्या सांस्कृतिक स्मृती, सामूहिक श्रद्धा आणि पूर्वजांकडून मिळालेल्या परंपरांचे महत्त्वही अधोरेखित करतात.
डोहाच्या किनाऱ्यावरील प्राचीन मंदिर जानसई नदीच्या पात्रालगत असलेल्या डोहाच्या किनाऱ्यावर हिंगुळकरीण मातेचे स्थान वसलेले आहे. नदी, डोह आणि सभोवतालची हिरवाई यांमुळे या परिसराला एक वेगळेच आध्यात्मिक सौंदर्य लाभले आहे. निसर्गाच्या सान्निध्यात काही क्षण शांतपणे घालवताना भाविकांना मनःशांतीचा अनुभव मिळतो.
नदीच्या प्रवाहाचा नाद, वृक्षराजीची हिरवळ आणि देवीच्या स्थानावरील शांत वातावरण यांचा मिलाफ या ठिकाणाला वैशिष्ट्यपूर्ण बनवतो. मंदिर परिसरात गणेशमूर्ती तसेच इतर धार्मिक प्रतीके आढळत असल्याचे स्थानिकांकडून सांगितले जाते.
या परिसराचा इतिहास, मंदिराची स्थापत्यशैली, मूर्तींचे स्वरूप आणि स्थानाशी निगडित जुन्या परंपरा यांचा अभ्यास केल्यास या धार्मिक वारशाबाबत अधिक माहिती समोर येऊ शकते. हिंगुळकरीण मातेचे स्थान हे केवळ पूजाअर्चेचे ठिकाण नसून म्हसळा तालुक्याच्या लोकजीवनाशी जोडलेली एक सांस्कृतिक ओळख आहे.
नवरात्रोत्सवात मातेच्या भक्तीचा जागर नवरात्र हा आदिशक्तीच्या उपासनेचा, भक्तीचा आणि आध्यात्मिक साधनेचा पवित्र उत्सव. या काळात देवीच्या विविध रूपांची पूजा करून स्त्रीशक्तीचा गौरव केला जातो. हिंगुळकरीण मातेच्या स्थानालाही या धार्मिक परंपरेच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व आहे. मातेच्या चरणी नतमस्तक होत भाविक सुख, शांती, आरोग्य आणि समृद्धीसाठी प्रार्थना करतात.