सुनील जगताप
पुणे: जन्मानंतर पहिल्या एका तासात नवजात बालकाला स्तनपान देण्याच्या प्रमाणात राज्यात विक्रमी वाढ नोंदविण्यात आली असून, हा टप्पा आता ८२ टक्क्यांवर पोहचला आहे. 'जागतिक स्तनपान सप्ताह'निमित्त राज्य शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाने जाहीर केलेली ताजी आकडेवारी महाराष्ट्राच्या दृष्टीने अत्यंत दिलासादायक आणि अभिमानास्पद ठरली आहे. राष्ट्रीय स्तरावरील सरासरीच्या तुलनेत राज्य महिला आणि बालविकासात आघाडीवर असले, तरी ग्रामीण आणि शहरी भागातील आरोग्य सुविधांच्या उपलब्धतेतील तफावत दूर करणे, हे प्रशासनासमोर अजूनही मोठे आव्हान ठरत आहे.
शासनाच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, राज्यामध्ये प्रसूतीनंतर पहिल्या तासात स्तनपान सुरू करण्याच्या प्रमाणात सातत्याने सुधारणा होत आहे. ग्रामीण भागात हे प्रमाण ८४.२ टक्के इतके उत्तम नोंदविले गेले आहे, तर शहरी भागात हे प्रमाण ७९.५ टक्के आहे. विशेष म्हणजे, जन्मलगतच्या पहिल्या सहा महिन्यांपर्यंत बालकांना केवळ स्तनपान देण्याबाबतीत महाराष्ट्र ६८.४ टक्के प्रगतीसह देशात अग्रेसर राज्यांपैकी एक ठरला आहे. स्तनपानाचे हे प्रमाण बालमृत्यू आणि बालकांमधील कुपोषणाचे प्रमाण वेगाने कमी करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरत आहे.
मातांचे प्रसूतीपूर्व समुपदेशन, अंगणवाडीसेविका आणि आशावर्कर यांनी तळागाळात बजावलेली प्रभावी भूमिका, यामुळेच हा सकारात्मक बदल शक्य झाला आहे. मात्र, आजही काही आदिवासी पट्ट्यांमध्ये आणि स्थलांतरित कामगारांच्या वस्त्यांमध्ये योग्य माहितीच्या अभावामुळे स्तनपानाबाबत काही गैरसमज कायम आहेत. या पार्श्वभूमीवर, राज्याच्या महिला व बालविकास विभागाने आता 'स्तनपान अमृत महोत्सव' उपक्रमांतर्गत गावपातळीवर विशेष जनजागृती मोहिमा हाती घेतल्या आहेत.
मातांच्या आरोग्याला प्राधान्य देत आणि बालकांच्या भविष्यासाठी पोषक वातावरण निर्माण करण्याच्या दृष्टीने महाराष्ट्राने साधलेली ही प्रगती नक्कीच प्रेरणादायी आहे. पोषण अभियानाची हीच गती कायम ठेवल्यास आगामी काळात कुपोषणमुक्त महाराष्ट्राचे स्वप्न अधिक वेगाने प्रत्यक्षात येऊ शकेल, अशी आशा तज्ज्ञांनी व्यक्त केली.
स्तनपानाचे आरोग्यावर होणारे परिणाम
स्तनपानामुळे बालकांच्या रोगप्रतिकारशक्तीमध्ये लक्षणीय वाढ होते. जन्मावेळी बालकांचे वजन कमी असणे आणि कुपोषणाचा सामना करणाऱ्या जिल्ह्यांमध्ये स्तनपान हे जीवनरक्षकाचे काम करते. पहिल्या सहा महिन्यांत आईचे दूध मिळाल्यामुळे बालकांमधील न्यूमोनिया, अतिसार (डायरिया) आणि इतर संसर्गजन्य आजारांचे प्रमाण तब्बल ५० ते ६० टक्क्यांनी कमी होत असल्याचे वैद्यकीय संशोधनातून सिद्ध झाले आहे.
सध्या असलेली प्रमुख आव्हाने
शहरी भागातील कॉर्पोरेट आणि असंघटित क्षेत्रात काम करणाऱ्या मातांसाठी स्तनपान कक्ष आणि प्रसूतिरजेच्या नियमांची कडक अंमलबजावणी होणे अद्याप बाकी, मेळघाट, गडचिरोली किंवा नंदुरबारसारख्या आदिवासी पट्ट्यांत काही ठिकाणी आजही जुन्या रूढी-परंपरांमुळे जन्मानंतर लगेच दूध न देता मध किंवा घुटी पाजण्याचे प्रकार अंशतः सुरू आहेत, धावपळीच्या जीवनशैलीत दुधाचे प्रमाण कमी झाल्याच्या भीतीपोटी किंवा आधुनिक जीवनशैलीच्या प्रभावामुळे डब्यातील दुधाचा वापर वाढण्याचा धोका शहरी भागात अजूनही कायम आहे.