ही अभिनेते तुम्हाला फक्त आवडतात. काही अभिनेते तुम्हाला आठवतात. आणि मग असे काही मोजके अभिनेते असतात ज्यांना तुम्ही तुमच्याही नकळत सोबत घेऊन जगू लागता. नाना पाटेकर त्यापैकी एक होते. ज्येष्ठ अभिनेते, चित्रपट निर्माते आणि रंगकर्मी नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी ७५ व्या वर्षी निधन झाले. गोव्यातील त्यांच्या राहत्या घरी ते बेशुद्ध आढळले. डॉक्टरांनी त्यांना वाचवण्याचा प्रयत्न केला. हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने त्यांचे प्राणोत्क्रमण झाले असावे.. आणि तरीही, हे नानाचे अखेरचे दृश्य वाटत नाही.
नाना कधीच फक्त एका दृश्यात बसले नाहीत. ते त्या दृश्याच्या मधल्या क्षणांबद्दल असत. एक डायलॉग म्हणण्यापूर्वीचा पॉज... एक नजर, जी संपूर्ण खोलीचा पारा चढवू शकते. अचानक फुटलेले हसू, अचानक आलेला राग. तो ओळखीचा आवाज जो कधी धमकीसारखा, कधी विनोदासारखा, कधी कबुलीसारखा किंवा एकाच वेळी तिन्हींसारखा वाटायचा. त्यामुळेच नानाचे कुठलेच दृश्य, कुठलाच सीन वा प्रसंग अखेरचा म्हणवत नाही.
नानांची कला काहीशी वेगळी होती. त्यामागचे तंत्र तुम्हाला सहज दिसायचे नाही. ते पारंपरिक अर्थाने अभिनय करत नव्हते. ते माणसांमध्ये, मिळालेल्या भूमिकांमध्ये शिरत असल्यासारखे वाटायचे. कधी ती माणसे चांगली असायची. कधी वाईट. कधी तुम्हाला ठरवताच यायचे नाही. आणि कदाचित हीच त्यांची सगळ्यात मोठी ताकद होती.
एकाच वेळी ते खलनायकही असत आणि तुम्ही ज्याला पाठिंबा द्याल असा साधा लढणारा माणूसही ! परिंदामध्ये त्यांनी भयंकर क्रूरतेला एक जखमी, जवळजवळ मानवी चेहरा दिला. अंगार आणि अपहरणमध्ये, एखाद्या पात्राला पुठ्याचा खलनायक न बनवताही किती भयानक बनवता येते हे त्यांनी दाखवले. क्रांतिवीरमध्ये राग, निराशा आणि बंड त्यांनी उभे केले, तरीही अजूनही सदसद्विवेकबुद्धी शिल्लक असलेला माणूसही ते होते. मग वेलकम आला.
कागदावर उदय शेट्टी हा तुम्हाला घाबरवणारा गँगस्टर असायला हवा होता. त्याऐवजी नानांनी त्याला चित्रपटातील सर्वात मजेदार पात्रांपैकी एक बनवले. हा नानांचा आणखी एक खास गुण होता. एखाद्या दृश्यात सगळ्यांना घाबरवण्यासाठी ते उभे राहायचे आणि तरीही प्रेक्षकांना हसवायचे. त्यांचे कॉमिक टायमिंग विनोदी दिसण्याचा प्रयत्न करणारे नव्हते. त्यांना माणसे समजत होती.
राग किती हास्यास्पद दिसू शकतो, गांभीर्य कसे क्षणात विनोदात बदलू शकते हे फक्त नानाच समजू शकले. कदाचित म्हणूनच त्यांच्यासारखे टायमिंग कुणालाच साधले नाही. त्यांना कधी बोलायचे हे कळत होते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे कधी बोलायचे नाही हेदेखील ते पक्के जाणून होते. त्यामुळे नानांचा एक पॉज कधीकधी दुसऱ्या अभिनेत्याच्या लांबलचक स्वगतापेक्षा जास्त बोलका असायचा. स्टार होण्याची घाई त्यांना नव्हती. स्टार म्हणावे याची प्रतीक्षाही नव्हती. तसे ते स्टारडमच्या यंत्रणेत कधीच रमले नाहीत. कोणत्याही मुलाखतींत ते धक्का बसेल इतके स्पष्ट बोलू शकत. स्क्रिप्ट आवडली नाही तर ते सांगू शकत होते. त्यांनी केलेला प्रत्येक चित्रपट हा उत्कृष्ट कलाकृती आहे असे रेटून सांगण्यातही त्यांना कधीच रस नव्हता.
२०२५ मधील एका मुलाखतीत नाना म्हणाले होते की, ते चित्रपटांच्या बाबतीत निवडक झाले आहेत आणि वाईट स्क्रिप्टला नाही म्हणण्यात त्यांना काहीच अडचण वाटत नाही. त्यांनी स्वतःचे वर्णन "स्विच ऑन आणि स्विच ऑफ प्रकारचा अभिनेता" असेही केले. शूटिंग संपले की केलेले पात्रही मागे सोडून द्यायचे. अभिनयाने त्यांची संपूर्ण ओळख व्यापली पाहिजे असे नानांना वाटत नव्हते. सिनेमाच्या बाहेरही एक आयुष्य त्यांना गवसले. गाव होते. शेत होते. प्राणी होते. स्वयंपाक होता. मुंबईच्या गोंगाटापेक्षा त्यांना अधिकाधिक आवडू लागलेले शांत आयुष्य होते.
२०२३ मध्ये फिल्मफेअरला दिलेल्या मुलाखतीत त्यांनी त्यांच्या १२-१४ एकरच्या फार्महाऊसबद्दल सांगितले, जिथे त्यांनी साथीच्या काळात कुत्रे, गायी आणि बैलांसोबत वेळ घालवला. आजूबाजूला राहणाऱ्या शेतकऱ्यांना मदत केली. नानांची ही बाजू कदाचित लोकांनी त्यांच्याबद्दल अनेकदा दुर्लक्षित केलेली गोष्ट स्पष्ट करते. ते बोलण्यात रुक्ष वाटू शकत होते. पण ते उदासीन नव्हते. त्यांच्यातला शेतकरी नेहमीच जिवंत होता.
शेतकऱ्यांशी नानांचे नाते हे काही फोटोसाठी उचललेले सेलिब्रिटी कारण नव्हते. तो त्यांच्या आयुष्याचा एक महत्त्वाचा भाग बनला होता. २०१५ मध्ये त्यांनी आणि अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांनी महाराष्ट्रातील दुष्काळ आणि शेतकऱ्यांमधील वाढती व्यथा पाहून नाम फाउंडेशन सुरू केले. ही संस्था जलसंधारण, ग्रामीण विकास आणि शेतकरी कल्याण यासारख्या मुद्द्यांवर काम करते. सुरुवात वेदनेनेच झाली. दीड कोटी रुपये जमवून नाना नवी गाडी घेण्याचा विचार करत होते. टीव्हीवर आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्याच्या कुटुंबाची मुलाखत त्यांनी पाहिली आणि ती वेदना त्यांच्या मनात घर करून राहिली. त्यातून थेट शेतकऱ्यांच्या दारात जावून हे पैसे त्यांनी शेतकरी महिलांना वाटून टाकले आणि 'नाम'चा जन्म झाला.
नाना बेधडक बोलत. त्यासाठी अभिनेता नावाचे चिलखत ते चढवत नसत. गेल्या मे महिन्यात, मृत्यूच्या काही महिन्यांपूर्वीही ते शेतकरी आणि त्यांच्या वेदनांबद्दल बोलत होते. नागपूरमधील एका कार्यक्रमात त्यांनी आत्महत्येचे विचार मनात येणाऱ्या शेतकऱ्यांना मदतीसाठी पुढे येण्याचे आवाहन केले. कृषी संकटाने त्यांचा जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन कसा बदलला याबद्दल ते बोलले. शुक्रवारी पडद्यावर गँगस्टरची भूमिका करणारा आणि रविवारी शेतक-याच्या पिकाची काळजी करणारा माणूस, ही त्यांची दोन रूपे असली तरी यातील दुसरे रूप खरे. तोच खरा नाना! शाळेत असतानाच त्यांनी रंगभूमीला सुरुवात केली.
सर जे.जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाइड आर्टमध्ये शिक्षण घेतले आणि चित्रपटांमध्ये येण्यापूर्वी एका जाहिरात एजन्सीमध्ये काम केले. मात्र, रंगभूमीने त्यांना कधीच सोडले नाही आणि कदाचित म्हणूनच त्यांच्या अभिनयाची पद्धत नेहमीच थोडी वेगळी वाटायची. त्यांच्यात चित्रपटाचा हिरो दिसण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या अॅक्टर्ससारखा गुळगुळीतपणा नव्हता. त्यांना संघर्ष माहीत होता. त्यांनी बालपणातील भूक आणि अपमान अनुभवला होता. त्यांच्या अभिनयात एक पोत होता कारण त्या माणसातच एक पोत होता.
पोलिस, गँगस्टर, वडील, राजकारणी, सैनिक, दारुडा, विनोदी कलाकार किंवा तुटलेला म्हातारा रंगकर्मी अशी कोणतीही भूमिका नाना साकारू शकत होते आणि प्रत्येक भूमिका वेगळा माणूस वाटेल, असाच त्यांचा अभिनय असे. या अभिनयाचा अर्क म्हणून 'नटसम्राट' कडे पाहता येईल. एक महान रंगकर्मी, ज्याचे टाळ्यांचे कडकडाट अनुभवले तो आता फक्त आठवणी, राग, एकाकीपणा आणि निरर्थक अभिमानासह मागे उरला आहे. नानांनी ती व्यक्तिरेखा केवळ साकारली नाही. आयुष्यभर पाहिलेल्या आणि अचानक एकटा पडलेल्या कलाकाराची वेदनाच त्यांनी साकारली.
नानांनी जगाचा निरोप घेतला. जग त्यांना खचितच विसरणार नाही, मात्र, ते जसे होते तसेच आणि तितकेच त्यांना लक्षात ठेवणे हा सर्वोत्तम मार्ग होय. वास्तवापेक्षा मोठे समजणे ही नानांचीही गरज नव्हती. ते पडद्यावर आधीच वास्तवापेक्षा मोठे होते. पडद्याबाहेर त्यांना काहीतरी खूपच लहान आवडायचे. एक शेत. एक गाव. प्राणी. चांगले जेवण, एक चांगली स्क्रिप्ट, फारसा दिखावा नसलेला संवाद. त्यांच्याकडे पुरस्कारही होतेच. तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, विविध अभिनय प्रकारांतील फिल्मफेअर सन्मान आणि २०१३ मध्ये मिळालेला पद्मश्री, पण त्यांचा वारसा पुरस्कारांची यादी नव्हे. तो एक आवाज आहे. तो एक पॉज आहे. तो एका नजरेने खोली अस्वस्थ करून काही सेकंदात सगळ्यांना हसवण्याची पद्धत आहे.
तो उदय शेट्टी आपल्याला हसवतोय. तो क्रांतिवीर आपल्याला राग आणतोय. तो परिंदा आपल्याला अस्वस्थ करतोय. तो नटसम्राट आपल्याला वेदना देतोय. आणि या सगळ्यापासून दूर कुठेतरी, तो नाना आपल्या शेतावर बसून शेतकरी, प्राणी, आयुष्य आणि दिवे विझल्यावर खरोखर महत्त्वाच्या असणाऱ्या गोष्टींबद्दल बोलतोय.
ते एकदा म्हणाले होते, "तुम्हाला स्वतःला दररोज सिद्ध करावे लागते. त्यांनी ते सिद्ध केले. पुन्हा पुन्हा सिद्ध केले. कदाचित म्हणूनच नाना पाटेकर कधीच एका प्रकारात बसले नाहीत. न हिरो, न खलनायक, न विनोदी कलाकार, न चरित्र अभिनेता. या सर्व भूमिकांमध्ये ते होते. आणि मग, जेव्हा कॅमेरा बंद झाला, तेव्हा ते फक्त नाना होते. कदाचित लोकांना सगळ्यात जास्त फक्त नाना आठवतील. आयुष्यभर वठवलेल्या भूमिकांमधूनही कांकणभर सरस उरले ते नाना!
- अनुपमा गुंडे