भारतामध्ये शिक्षण क्षेत्रात क्रांतिकारी बदल घडवून आणणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांमध्ये पद्मश्री डॉ. डी. वाय. पाटील यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. त्यांनी केवळ शैक्षणिक संस्था उभारल्या नाहीत, तर गुणवत्तापूर्ण शिक्षण समाजातील सर्वसामान्य विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे महान कार्य केले. शिक्षण, आरोग्य, क्रीडा आणि समाजसेवा या क्षेत्रांत त्यांनी दिलेले योगदान अमूल्य असून, त्यांच्या कार्यामुळे लाखो विद्यार्थ्यांचे भविष्य घडले आहे.
गावातून सामान्य कुटुंबातून पुढे येत त्यांनी स्वतःच्या कर्तृत्वाच्या बळावर आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना जागतिक दर्जाचे शिक्षण मिळावे, हा ध्यास त्यांनी आयुष्यभर जपला. तरुण वयातच सक्रिय राजकारणापासून काहीसे दूर जात त्यांनी आपला पूर्ण वेळ शिक्षण क्षेत्रासाठी देण्याचा निर्णय घेतला. सन १९८३ मध्ये त्यांनी नवी मुंबई येथे अभियांत्रिकी महाविद्यालयाची स्थापना करून आधुनिक व्यावसायिक शिक्षणाचा पाया रचला. त्यानंतर वैद्यकीय, दंतवैद्यकीय, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, कृषी, नर्सिंग, फिजिओथेरपी, कायदा, जैवतंत्रज्ञान, वास्तुकला आणि इतर अनेक शाखांमध्ये शिक्षण देणाऱ्या संस्था उभारल्या. आज त्यांच्या संस्थांमधून लाखो विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत आणि विविध क्षेत्रांत देश-विदेशात उल्लेखनीय कार्य करत आहेत.
आज त्यांच्या ‘डी. वाय. पाटील ग्रुप’अंतर्गत कोल्हापूर, मुंबई आणि पुणे यासारख्या शहरांमध्ये डीम्ड युनिव्हर्सिटीज, खासगी विद्यापीठे आणि १८० हून अधिक संस्थांचे अवाढव्य जाळे पसरले आहे. अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, फार्मसी, मॅनेजमेंट, आर्किटेक्चर आणि कृषी अशा विविध शाखांमधून लाखो विद्यार्थी आज उच्च शिक्षण घेत आहेत. डॉ. डी. वाय. पाटील यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी शिक्षणाला केवळ पदवी मिळविण्याचे साधन मानले नाही, तर विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण व्यक्तिमत्त्व विकासावर भर दिला. आधुनिक प्रयोगशाळा, संशोधन सुविधा, डिजिटल शिक्षण, उद्योग जगतातील सहकार्य आणि जागतिक दर्जाच्या पायाभूत सुविधा उपलब्ध करून देण्यावर त्यांनी विशेष लक्ष केंद्रित केले. त्यामुळे त्यांच्या संस्थांना राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रतिष्ठा मिळाली आहे.
शिक्षणाबरोबरच आरोग्यसेवा क्षेत्रातही त्यांनी मोठे योगदान दिले. अत्याधुनिक रुग्णालये आणि वैद्यकीय महाविद्यालयांच्या माध्यमातून उत्कृष्ट आरोग्यसेवा उपलब्ध करून दिली. अनेक गरीब आणि गरजू रुग्णांना उपचाराची संधी मिळाली. वैद्यकीय शिक्षण आणि संशोधनाला चालना देऊन त्यांनी देशासाठी कुशल डॉक्टर आणि आरोग्यतज्ज्ञ घडविण्याचे कार्य केले.
क्रीडा क्षेत्रालाही त्यांनी विशेष प्रोत्साहन दिले. आधुनिक क्रीडा संकुले, स्टेडियम आणि प्रशिक्षण सुविधा उभारून अनेक खेळाडूंना प्रगतीची संधी दिली. शिक्षणासोबत क्रीडा, संस्कृती आणि नैतिक मूल्ये यांचा समतोल विकास व्हावा, हा त्यांचा नेहमीचा आग्रह होता. नवी मुंबईतील नेरुळ येथील जागतिक दर्जाचे ‘डी. वाय. पाटील स्टेडियम’ हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक आहे. येथे अनेक आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने आणि आयपीएल स्पर्धांचे आयोजन झाले आहे.
डॉ. डी. वाय. पाटील यांनी आपल्या सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात काँग्रेस पक्षातून केली. त्यांनी १९५७ ते १९६२ या कालावधीत कोल्हापूर महानगरपालिकेचे महापौरपद भूषविले होते. तर, १९६७ आणि १९७२ या कालावधीत पन्हाळा विधानसभा मतदारसंघातून आमदार म्हणून विधानसभेत प्रतिनिधित्व केले. त्यांचा प्रशासकीय आणि राजकीय अनुभव लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने त्यांची राज्यपालपदी नियुक्ती केली. त्यांनी त्रिपुरा, बिहार आणि पश्चिम बंगालचे राज्यपाल म्हणून कार्यभार सांभाळला. त्यांच्या कार्यामागे दूरदृष्टी, प्रामाणिकपणा आणि समाजाप्रति असलेली बांधिलकी ही मूल्ये होती. ‘ज्ञान हेच समाज परिवर्तनाचे सर्वात मोठे साधन आहे’ या विचारावर त्यांचा दृढ विश्वास होता. म्हणूनच ग्रामीण आणि शहरी भागातील विद्यार्थ्यांना समान दर्जाचे शिक्षण उपलब्ध व्हावे, यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले.
त्यांच्या संस्थांमधून शिक्षण घेतलेले विद्यार्थी विविध क्षेत्रांत उत्कृष्ट कामगिरी करून देशाच्या विकासात योगदान देत आहेत. त्यांच्या कार्यामुळे महाराष्ट्रासह संपूर्ण भारतात शिक्षण क्षेत्राला नवी दिशा मिळाली आहे. ‘पद्मश्री’सह अनेक प्रतिष्ठेच्या पुरस्कारांनी त्यांना सन्मानित करण्यात आले. त्यांच्या निधनामुळे शिक्षण क्षेत्रातील एक पर्व संपले आहे. त्यांनी निर्माण केलेली शैक्षणिक परंपरा, समाजसेवेचा आदर्श आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाचा वारसा पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील. डॉ. डी. वाय. पाटील यांचे जीवन हे परिश्रम, दूरदृष्टी, समाजसेवा आणि शिक्षणनिष्ठेचे सर्वोत्तम उदाहरण आहे. त्यांनी उभारलेल्या संस्था केवळ इमारती नसून, ज्ञान, संस्कार, संशोधन आणि मानवतेची केंद्रे आहेत.