'गुरू' : आजच्या पिढीचा खरा शिल्पकार

माणूस जन्माला येतो तेव्हा तो केवळ एक कोरा कागद असतो. त्याला आकार देण्याचे, त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला विविध रंगरूप देण्याचे आणि त्याला या संसाराच्या पाठीवर एक उमदा माणूस बनवून उमे करण्याचे सर्वांत मोठे आणि पवित्र कार्य कोण करत असेल, तर ती व्यक्ती म्हणजे 'गुरू.' शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील नाते हे केवळ एका शाळा-कॉलेजच्या वर्गापुरते मर्यादित नसते. हे नाते दोन आत्म्यांचे अनुबंध आहेत, जे ज्ञानाच्या धाग्याने कायमचे बांधले गेलेले असतात. आई-वडील बालकाला जन्माला घालून त्याचे संगोपन करतात; पण तो समाजोपयोगी नागरिक कसा व्हावा, त्याचे जगण्याबद्दलचे तत्त्वज्ञान काय असावे, याचे धडे देण्याचे काम शिक्षक करतो. आजच्या वेगाने बदलणाऱ्या आणि भौतिकवादी युगात शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांमधील हे घट्ट नाते नव्या पिढीला कोणती दिशा दाखवत आहे, याचा घेतलेला हा मागोवा...

शिक्षक आणि विद्यार्थी: एक पवित्र आणि अतूट बंध भारतीय संस्कृतीत 'आचार्य देवो भवः' ही परंपरा राहिली आहे. शिक्षक हा केवळ पुस्तकी ज्ञान देणारे यंत्र नसते, तर तो विद्यार्थ्यांचा मार्गदर्शक, तत्त्वज्ञानी आणि खऱ्या अर्थाने शिल्पकार असतो. शाळेच्या किंवा महाविद्यालयाच्या उंबरठ्यावर जेव्हा एखादा विद्यार्थी पाऊल ठेवतो, तेव्हा त्याच्या मनात भीती, कुतूहल आणि अनेक प्रश्न असतात. अशावेळी शिक्षकाचा एक आश्वासक हात त्याच्या पाठीवर पडतो आणि सारे भय नाहीसे होते. वर्गातील चार भिंतींच्या आतून सुरू झालेला हा प्रवास पुढे आयुष्यभराच्या मैत्रीत आणि आदरात बदलतो.

आजही ग्रामीण भागापासून ते महानगरांपर्यंत अनेक शिक्षक असे आहेत, जे केवळ वेळेवर अभ्यासक्रम संपवून आपले कर्तव्य संपले, असे मानत नाहीत. विद्यार्थ्याच्या घरची परिस्थिती, त्याची मानसिकता, त्याची आवड आणि त्याच्या अडचणी समजून घेऊन त्याला आपलेसे करणारे शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात कायमचे घर करून राहतात. हे नाते आपुलकीचे, निस्सीम विश्वासाचे आणि निःस्वार्थी प्रेमाचे असते.

आयुष्य जगताना आवश्यक असणारी 'मूल्ये' आणि गुरुमंत्र

केवळ पुस्तकी ज्ञान माणसाला पदवी मिळवून देऊ शकते; पण यशस्वी आणि समाधानी आयुष्य जगण्यासाठी संस्कारांची आणि मूल्यांची गरज असते. शिक्षक विद्यार्थ्यांना केवळ प्रगतीचे धडे देत नाहीत, तर आयुष्यभर पुरतील अशी ही अमूल्य शिदोरी देतात. आजच्या स्पर्धेच्या युगात शॉर्टकट मारून पुढे जाण्याची प्रवृत्ती वाढली आहे. अशा काळात शिक्षक विद्यार्थ्यांना शिकवतो की, प्रामाणिकपणाने मिळवलेले यश जरी थोडे उशिरा मिळाले, तरी ते चिरकाल टिकणारे असते. कष्टाला पर्याय नाही, हा थडा शिक्षकाकडूनच मिळतो.

आयुष्यात अपयश प्रत्येकाच्या वाट्याला येते; पण अपयशाने खचून न जाता अधिक जोमाने कसे उभे राहायचे, हे एक मैदान गाजवलेला किंवा वर्गात विद्यार्थ्यांना शिकवणारा शिक्षक उत्तम प्रकारे समजावून सांगू शकतो, 'अपयशाची भीती बाळगू नका, ती यशाची पहिली पायरी आहे,' हा मंत्र विद्यार्थ्यांच्या मनावर कायमचा कोरला जातो.

समाज हा एकट्याचा नसून सर्वांचा मिळून आहे. वर्गात शिकत असताना गरीब-श्रीमंत, जात-पात असा कोणताही भेद न मानता सर्व विद्यार्थी समान आहेत, हा संस्कार शाळा नावाच्या मंदिरातून मिळतो. एकमेकांच्या मदतीला धावून जाणे, इतरांच्या दुःखात सहभागी होणे हे मानवीय मूल्य शिक्षक आपल्या आचरणातून रुजवतात. आयुष्यात शिस्तीशिवाय प्रगती करणे अशक्य आहे.

अभ्यास असो, क्रीडा असो किंवा दैनंदिन जीवन असो; वेळेचे नियोजन आणि नियमांचे पालन करण्याचे धडे विद्यार्थ्याला वयाच्या लहानपणापासूनच शिक्षकाकडून मिळतात. ही शिस्त पुढे जाऊन त्याला एक आदर्श नागरिक बनवते. आपल्या देशाप्रति कर्तव्य काय आहे. समाजाचे आपल्यावर काय ऋण आहेत, हे सांगण्याचे काम शिक्षक करतात. देशाचा इतिहास, संस्कृती आणि महापुरुषांचे विचार विद्यार्थ्यांच्या मनात रुजवून शिक्षक त्यांना एक जबाबदार भारतीय नागरिक घडवतात.

आजच्या काळातील शिक्षकांची भूमिका आणि आव्हान

आजचे युग हे माहितीचे युग आहे. गुगलवर एका क्लिकवर हवे ते ज्ञान उपलब्ध आहे. अशावेळी शिक्षकाची भूमिका बदलली आहे. आता शिक्षक हा केवळ 'माहिती देणारा' राहिलेला नाही, तर तो 'मार्गदर्शक' आणि 'सुविधादाता' बनला आहे. इंटरनेटवरून मिळणारी अमर्याद माहिती खरी कोणती आणि खोटी कोणती, यातला फरक ओळखण्याची विवेकबुद्धी आजचा शिक्षक विद्यार्थ्यांना देतो. तंत्रज्ञान कितीही विकसित झाले तरी मानवी संवेदना, प्रेम करू शकत नाही. म्हणूनच, संगणकाच्या युगातही शिक्षकाचे स्थान कधीच कमी होऊ शकत नाही, उलट त्याचे महत्त्व अधिक वाढले आहे.

शालेय जीवन संपून विद्यार्थी जगात कोठेही जाऊ दे, मोठे अधिकारी होऊ दे, उद्योजक होऊ दे किंवा राजकारणी होऊ दे; जेव्हा तो यशाच्या शिखरावर पोहोचतो, तेव्हा त्याला नकळत आपल्या पाठीवर एका प्रेमळ हाताचा स्पर्श जाणवतो तो हात त्याच्या गुरूचा असतो. आजच्या या धकाधकीच्या जीवनात, आपण कितीही पुढे गेलो तरी आपल्या घडण्यामागे असलेल्या त्या अवलिया शिक्षकांना विसरता कामा नये, कारण, एका चांगल्या शिक्षकामुळेच एक चांगला विद्यार्थी घडतो आणि एक चांगला विद्यार्थी म्हणजेच एका चांगल्या राष्ट्राची पायाभरणी असते.

.

चुका सुधारण्याची मुभा आणि मातीशी जुळलेली नाळ वर्गातील चार भिंती ही केवळ अभ्यासाची जागा नसते, तर ती मुलांच्या बालमनाला मोकळेपणाने जगण्याची आणि चुका सुधारण्याची पहिली शाळा असते. आजच्या स्पर्धात्मक युगात मुलांवर सतत यश मिळवण्याचे प्रचंड मानसिक दडपण असते; अशावेळी 'चुका करणे हा शिकण्याचाच एक भाग आहे,' असा आत्मविश्वास देणारा शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या मनातील भीती कायमची घालवतो. केवळ पुस्तकी ज्ञान देऊन मागणार नाही, तर आजच्या सोशल मीडिया आणि व्हॉटस्अॅपच्या या वेगवान युगातही शिक्षणाचे माध्यम बदलले असले, तरी गुरु-शिष्यांच्या नात्यातील ओलावा तिळमात्रही कमी झालेला नाही. एक आदर्श शिक्षक विद्यार्थ्याला केवळ प्रगतिशील बनयत नाही, तर त्याला त्याच्या मातृभाषेचा, स्थानिक संस्कृतीचा आणि आपल्या मातीचा सार्थ अभिमान बाळगायला शिकवतो.

पुस्तकात नसलेले; पण आयुष्य जगण्यासाठी अत्यंत आवश्यक असणारे 'व्यवहारी ज्ञान', संवेदनशीलता, निसर्गाबद्दलची प्रेमभावना आणि संकटकाळात न खचता धीराने उभे राहण्याची जिद्द शिक्षक आपल्या रोजच्या साध्या वागण्यातून विद्यार्थ्यांच्या मनात रुजवतात; कारण हा संस्कारांचा वारसा जपणारा गुरूच खऱ्या अर्थाने नव्या पिढीचा खरा शिल्पकार ठरतो.

पुस्तकी विश्वासाच्या पलीकडचे प्रत्यक्ष जीवनशिक्षण

वर्गाच्या चार भिंती आणि अभ्यासक्रमाची पुस्तके ही शिक्षणाची सुरुवात असू शकतात; पण खरी परीक्षा आयुष्यरूपी रंगमंचावरच होते. एक उत्तम शिक्षक विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षेतील गुणांपुरता मर्यादित न ठेवता, त्यांना खऱ्या अर्थाने 'माणूस' बनवण्याचे कठीण व्रत पार पाडतो. रस्त्यावर चालताना एखाद्या गरजूला मदत करणे, सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे, प्राण्या-पक्ष्यांवर दया दाखवणे आणि ज्येष्ठ नागरिकांबद्दल आदराची भावना ठेवणे हे कोणतेही थडे परीक्षेच्या प्रश्नपत्रिकेत विचारले जात नाहीत; पण ते आयुष्यभर पुरणारी सर्वात मोठी शिदोरी असतात.

जेव्हा एखादा शिक्षक स्वतः धावून जाऊन गरीब विद्यार्थ्यांची फी भरतो किंवा खेळाच्या मैदानात हरलेल्या मुलाच्या पाठीवर कौतुकाची थाप देऊन त्याला पुन्हा खेळायला प्रवृत्त करतो, तेव्हा तो केवळ विषय शिकवत नसतो, तर तो संस्कारांचे प्रत्यक्ष आचरण करून दाखवत असतो. आजच्या भौतिकवादी आणि स्वार्थी होत चाललेल्या समाजात ही संवेदनशीलता टिकवून ठेवण्याचे महान कार्य केवळ आणि केवळ शिक्षकच करू शकतात. है जीवनशिक्षण पुस्तकातून मिळत नाही, तर ते गुरूच्या सहवासातल्या संस्कारांतूनच विद्यार्थ्यांच्या रक्तात भिनते आणि म्हणूनच गुरू-शिष्याचे हे नाते या जगातील सर्वात पवित्र आणि वंदनीय नाते मांडले जाते.

शिक्षक विद्यार्थ्यांना कसे घडवतात?

ज्याप्रमाणे एक शिल्पकार मातीचा किंवा दगडाचा गोळा हाताशी घेतो, त्याला सतत टाचण्या मारतो, प्रसंगी झीज सोसायला लावतो आणि तेव्हाच त्या पाषाणातून एखादी सुंदर मूर्ती साकारते; अगदी तसेच शिक्षक आपल्या विद्यार्थ्याला घडवतो. प्रत्येक विद्यार्थ्यांमध्ये उपजत काहीतरी विशेष गुण असतो. कोणाला चित्राची आवड असते, कोणाला विज्ञानाची गोडी असते, तर कोणाला खेळाची आवड असते, चांगला शिक्षक विद्यार्थ्यांमधील हा 'सुप्त गुण' हेरतो आणि त्याला योग्य ती दिशा देतो. विद्यार्थिदशेत असताना मुले बऱ्याचदा दिशाहीन होतात, रागावतात किंवा चुकीच्या मार्गाला लागतात.

अशावेळी शिक्षकाची कडक शिस्त आणि प्रेमाचा धाक त्यांना पुन्हा रुळावर आणतो. शिक्षकाचा ओरडण्यामागचा उद्देश राग नसून विद्यार्थ्यांचे भविष्य उज्वल करणे हाच असतो. केवळ पाठांतर करून परीक्षा पास होणे म्हणजे शिक्षण नव्हे, 'का?', 'कसे?' आणि 'कशासाठी?' हे प्रश्न विचारण्याची हिंमत शिक्षक विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण करतो. त्याच्या मनात ज्ञानाची भूक जागृत करतो. शिक्षक जे बोलतात त्यापेक्षा ते जसे जगतात, त्याचा प्रभाव विद्यार्थ्यांवर जास्त पडतो. शिक्षकाचे वर्तन, त्याची सचोटी, विद्यार्थ्यांप्रति असणारा जिव्हाळा आणि प्रामाणिकपणा हे विद्यार्थ्यांसाठी एक जिवंत पुस्तक असते.