विवेक कुलकर्णी
कोल्हापूर : भारताला स्वातंत्र्योत्तर काळातील पहिले वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदक मिळवून देणारे महाराष्ट्राचे सुपुत्र पैलवान खाशाबा जाधव यांना मरणोत्तर ‘पद्मविभूषण’ पुरस्कार मिळावा, यासाठी त्यांच्या कुटुंबीयांचा आणि क्रीडाप्रेमींचा प्रदीर्घ संघर्ष सुरू आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या कोल्हापूर सर्किट बेंचने केंद्र सरकारला यावर 4 मे 2026 पर्यंत अंतिम निर्णय घेण्याचे सक्त निर्देश दिले असल्याने या प्रकरणाला आता निर्णायक वळण मिळाले आहे.
देशाच्या पहिल्या ऑलिम्पिकवीराची उपेक्षा
ऐतिहासिक कामगिरी : खाशाबा जाधव यांनी 1952 च्या हेलसिंकी ऑलिम्पिकमध्ये कुस्तीत कांस्यपदक जिंकून इतिहास घडवला होता. तो स्वतंत्र भारताचा वैयक्तिक क्रीडा प्रकारातील पहिलाच मान होता. यांच्या या पदकानंतर तब्बल 44 वर्षे भारताला वैयक्तिक प्रकारात दुसरे ऑलिम्पिक पदक मिळाले नव्हते. देशाचे नाव उंचावणार्या या महान मल्लाला हयात असताना योग्य तो नागरी सन्मान मिळाला नाही. 1984 मध्ये एका रस्ते अपघातात त्यांचे निधन झाले.
नेमका वाद काय?
मरणोत्तर पुरस्काराची नियमावली : खाशाबा जाधव यांच्या निधनानंतर त्यांना शासनाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान मिळावा, असा पाठपुरावा करण्यात आला. परंतु, पद्म पुरस्कार हे व्यक्तीच्या निधनानंतर केवळ एका वर्षाच्या आतच मरणोत्तर दिले जाऊ शकतात, या तांत्रिक नियमाकडे बोट दाखवून केंद्र सरकारने त्यांचा प्रस्ताव प्रलंबित ठेवला.
काय आहे समर्थकांचा युक्तिवाद? : खाशाबा जाधव यांच्या समर्थकांचा युक्तिवाद असा आहे की, जर त्यांना मृत्यूनंतर तब्बल 17 वर्षांनी म्हणजेच 2001 मध्ये ‘अर्जुन पुरस्कार’ (मरणोत्तर) दिला जाऊ शकतो, तर मग पद्म पुरस्कारासाठीच नियमांचा अडसर का दाखवला जात आहे?
उच्च न्यायालयात याचिका : गेली 25 वर्षे खाशाबांचे चिरंजीव रणजित जाधव आणि ‘कुस्तीवीर खाशाबा जाधव फाऊंडेशन’ शासनाकडे सतत पाठपुरावा करत होते. दाद न मिळाल्यामुळे त्यांनी अखेर मुंबई उच्च न्यायालयाच्या कोल्हापूर खंडपीठात जनहित याचिका दाखल केली.
महाराष्ट्रातील खेळाडूंना मिळालेले मरणोत्तर राष्ट्रीय सन्मान
महाराष्ट्रात अशी फार कमी उदाहरणे आहेत जिथे खेळाडूंना मृत्यूनंतर मरणोत्तर राष्ट्रीय सन्मान किंवा मोठे पुरस्कार मिळाले. नियमांनुसार एखाद्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर एका वर्षाच्या आतच मरणोत्तर पद्म पुरस्कार दिला जाऊ शकतो, त्यामुळे अनेक जुन्या खेळाडूंची यात अडचण झाली आहे.
खाशाबा जाधव : खाशाबा यांना त्यांच्या निधनानंतर (1984) तब्बल 17 वर्षांनी 2001 मध्ये मरणोत्तर ‘अर्जुन पुरस्कार’ देऊन गौरवण्यात आले होते.
भाऊसाहेब निंबाळकर (क्रिकेट) : रणजी क्रिकेटमध्ये महाराष्ट्राकडून खेळताना नाबाद 443 धावांचा अजरामर विक्रम करणार्या निंबाळकरांना बीसीसीआयने त्यांच्या मृत्यूनंतर (2012 मध्ये निधन) ‘जीवनगौरव’ पुरस्काराने सन्मानित केले होते, मात्र त्यांना कोणताही मोठा नागरी पुरस्कार मरणोत्तर मिळालेला नाही.
नंदू नाटेकर (बॅडमिंटन) : भारताचे पहिले आंतरराष्ट्रीय विजेतेपद मिळवणारे सांगलीचे सुपुत्र नंदू नाटेकर यांना त्यांच्या हयातीत 1961 मध्ये पहिला ‘अर्जुन पुरस्कार’ मिळाला होता, मात्र त्यांच्या निधनानंतर ‘पद्म पुरस्कारा’साठी झालेल्या मागण्या तांत्रिक नियमांमुळे फेटाळल्या गेल्या.