डॉ. गौरांगी वैद्य
योगासने हा केवळ मोठ्यांसाठीच नव्हे, तर मुलांसाठीही शारीरिक आणि मानसिक विकासाचा एक उत्तम मार्ग आहे. शालेय अभ्यास, खेळांमधील स्पर्धा आणि वाढता स्क्रीन टाइम यांमुळे मुलांमध्ये येणारा ताण कमी करण्यासाठी योगासने मोलाची भूमिका बजावतात. नियमित योगाभ्यासामुळे मुलांची रोगप्रतिकारशक्ती वाढते, झोप सुधारते आणि आत्मविश्वास बळावतो. मुलांच्या वाढत्या शरीरातील स्नायूंना लवचिकता देण्यासाठी आणि श्वसन प्रक्रियेवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी काही सोपी योगासने अत्यंत प्रभावी ठरतात.
ताडासन हे मुलांच्या योगाभ्यासाची सुरुवात करण्यासाठी सर्वोत्तम आसन आहे. यामध्ये पर्वतासारखे ताठ उभे राहून दोन्ही हात वरच्या दिशेला खेचले जातात. यामुळे मुलांची मुद्रा सुधारते आणि शरीराचा पाया मजबूत होतो. वृक्षासन हे एकाग्रता वाढवण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जाते. एका पायावर शरीराचा तोल सांभाळत वृक्षासारखे स्थिर राहिल्याने मुलांचे संतुलन कौशल्य विकसित होते आणि पायांचे स्नायू बळकट होतात.
मुलांच्या चंचल मनाला शांत करण्यासाठी बालासन हा एक उत्तम उपाय आहे. गुडघ्यावर बसून कपाळ जमिनीला टेकवून विसावा घेतल्याने मज्जासंस्थेला आराम मिळतो आणि दिवसभराचा थकवा दूर होतो. अधोमुख श्वानासन केल्याने शरीराचा आकार इंग्रजी ‘व्ही’ अक्षरासारखा होतो, ज्यामुळे हात आणि खांद्यांची ताकद वाढते. हे आसन मुलांमधील समन्वय सुधारण्यासाठी फायदेशीर ठरते.
आजकाल मुले तासनतास एका जागी बसून अभ्यास करतात किंवा जड दप्तरे वाहतात, ज्यामुळे त्यांच्या पाठीच्या कण्यावर ताण येतो. भुजंगासन या समस्येवर प्रभावी असून ते पाठीचा कणा मजबूत करते आणि छातीचे स्नायू विस्तारते. या आसनामुळे फुफ्फुसांची कार्यक्षमता वाढून पचनक्रियाही सुधारते. कंबर आणि मांड्यांच्या लवचिकतेसाठी बद्ध कोनासन किंवा बटरफ्लाय पोझ अत्यंत उपयुक्त आहे. यामुळे पोटाच्या खालच्या भागातील ताण कमी होतो.
मार्जरासन आणि बिटिलासन म्हणजेच मांजर आणि गाय यांसारख्या हालचालींमुळे पाठीच्या कण्याला चांगला व्यायाम मिळतो, ज्यामुळे मुलांची शरीरयष्टी लवचिक राहते आणि त्यांचा स्वभाव संतुलित राहण्यास मदत होते. योगासनाच्या सत्राचा शेवट नेहमी शवासनाने करावा. जमिनीवर शांत झोपून शरीराच्या प्रत्येक भागाला शिथिल केल्याने मुलांची अतिचंचलता कमी होते आणि त्यांना गाढ झोप लागते. दररोज केवळ दहा ते पंधरा मिनिटे या सोप्या योगासनांचा सराव केल्यास मुलांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यात आमूलाग्र बदल घडून येऊ शकतो. पालकांनी मुलांसोबत स्वतःही या आसनांचा सराव केल्यास मुलांमध्ये खेळाच्या स्वरूपात योगाची गोडी निर्माण होऊ शकते.