पणजी : प्रभाकर धुरी
आपल्याला मिळालेले आयुष्य ही सर्वांत सुंदर गोष्ट आहे. स्वतःसह इतरांचे आयुष्य सुंदर बनवण्यात वेगळा आनंद आहे. मात्र, काहीजण अचानक जगणे विसरून आत्महत्येचा मार्ग स्वीकारतात, तेव्हा अख्खे कुटुंब उद्ध्वस्त होते.
मरणाने स्वतःची सुटका होत असेल कदाचित, पण त्या तुमच्या एका निर्णयामुळे अनेकांच्या आयुष्यात चळवाद येतो, उमेद नाहीशी होते. त्यामुळे मरण्यापेक्षा प्रत्येक प्रसंगावर मात करीत जगणे स्वीकारा, कारण हे जीवन सुंदर आहे.
राज्यात दरवर्षी जवळपास ३०० जण आत्महत्या करतात. ही संख्या नक्कीच भयावह आहे. टेली मानस सारखी संस्था वेगवेगळ्या पद्धतीने समाज जागृती करीत आहे. विशेष म्हणजे २०२३ मध्ये टेली-मानस सुरू झाल्यापासून ३८,७२७ व्यक्तींनी संपर्क साधला आहे. यात सर्वाधिक १८ ते ४५ या वयोगटातील व्यक्ती (७२.९ टक्के) आहेत.
राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी ब्यूरो (एनसीआरबी) च्या ताज्या आकडेवारीनुसार, गोव्यात आत्महत्येमुळे २९८ लोकांचा मृत्यू झाला असून, एकूण प्रकरणांपैकी २४.५ टक्के प्रकरणांमध्ये आजारपण हे एक प्रमुख कारण आहे.
टेली-मानस सर्व वयोगटांसाठी २४x७, मोफत आणि गोपनीय मानसिक आरोग्य सेवा देत असले, तरी सेवेचा सर्वाधिक वापर करणारा गट १८-४५ वयोगटातील (७२.९ टक्के) आहे.
ऐतिहासिक कल: पूर्वीच्या तुलनात्मक आकडेवारीनुसार (जसे की २०२० मधील साथीच्या आजारानंतरची आकडेवारी), गोव्यात ३०८ प्रकरणांची नोंद झाली होती. २०१९ मधील २५९ प्रकरणांच्या तुलनेत ही वाढ होती. जे प्रति लाख (१,००,०००) लोकसंख्येमागे अंदाजे १९.९ आत्महत्येचा दर दर्शवते, ज्यामुळे हे राज्य राष्ट्रीय स्तरावर उच्च गटांमध्ये गणले गेले.
कारणे: शारीरिक आणि मानसिक आजार हे एक प्रमुख कारण आहे, जे नोंदवलेल्या प्रकरणांपैकी जवळपास एक चतुर्थांश ते एक तृतीयांश आहे. कौटुंबिक समस्या, शैक्षणिक ताण, वैयक्तिक वाद आणि मादक पदार्थांचे सेवन/मद्यपान ही इतर नोंदवलेली प्राथमिक कारणे आहेत.
डायथेसिस म्हणजे एखाद्या व्यक्तीची आत्मघातकी वर्तनाची प्रवृत्ती, जी आनुवंशिक, जैविक आणि मानसिक घटकांमुळे तयार होते. यामध्ये पूर्वी झालेले मानसिक आरोग्य विकार, व्यक्तिमत्त्वाची वैशिष्ट्ये किंवा भूतकाळातील आघात यांचा समावेश होतो. हे मॉडेल असे मांडते की, जेव्हा अशा व्यक्तींना त्यांच्या सामना करण्याच्या क्षमतेपलीकडील ताणतणावपूर्ण जीवन घटनांचा सामना करावा लागतो, तेव्हा त्यांच्या मनात आत्मघातकी विचार येऊ शकतात. आवेगशीलता आणि आक्रमकता यांसारखी वैशिष्ट्ये या विचारांवर कृती करण्याची शक्यता आणखी वाढवतात.
नैराश्य, ताणव, मानसिक आजार
नातेसंबंधातील समस्या, मालमत्तेचे वाद, घरगुती हिंसाचार, वैवाहिक मतभेद, अस्वास्थ्यकर कौटुंबिक वातावरण, अत्याचार (शारीरिक/लैंगिक)
प्रेमप्रकरणातील अपयश, अनैतिक संबंध, सामाजिक प्रतिष्ठेत घट
आर्थिक संकट, कर्ज, बेरोजगारी, गरिबी, कर्जबाजारीपणा
मद्य आणि अमली पदार्थांचा गैरवापर
परीक्षेत अपयश, अभ्यासाचा ताण
स्क्रीनसमोर वाढलेला वेळ, ऑनलाईन सट्टेबाजी, गेमिंगचे व्यसन, फोनचे व्यसन, वय उलटूनही लग्न न जुळणे
नैराश्य आणि संबंधित लक्षणे: २९.३७ टक्के
आत्महत्येचे विचार आणि प्रयत्न: २.७५ टक्के
वारंवार येणारे नकारात्मक विचार: १.८९ टक्के
वर्तणुकीतील बदल
भावनिक स्थित्यंतरे
अप्रत्यक्ष डिजिटल, सोशल मीडिया सूचना
मनावर एक ओझे असल्याची अभिव्यक्ती
सामाजिक वर्तुळातून अचानक माघार घेणे
स्व-विध्वंसक वर्तन
झोपेचा तीव्र त्रास
भुकेमध्ये बदल
शांत, खाजगी वातावरणात चौकशी करा. कोणताही पूर्वग्रह न ठेवता भाषेचा वापर करा. प्रश्न विचारल्याने धोका वाढत नाही; उलट, माहिती उघड करण्यास मदत होते.
सहानभूतीने ऐका आणि त्यांच्या भावनांना महत्त्व द्या. मनःपूर्वक ऐका. व्यत्यय आणणे, अर्थ लावणे किंवा समस्या सोडवण्याचा प्रयत्न करणे टाळा.
तात्काळ सुरक्षितता सुनिश्चित करा. जर उच्च धोका असेल तर जागा सोडू नका.
व्यक्ती एकटी असल्यास प्राणघातक साधनांपर्यंत पोहोचू देऊ नका.
संपूर्ण गोवाभर कार्यशाळा, प्रशिक्षणे, प्रश्नमंजुषा, मॅरेथॉन, महिला बचत गट, पथनाट्ये, पोस्टर स्पर्धा, सोशल मीडिया आणि विविध शैक्षणिक संस्थांच्या माध्यमातून ४५०-५०० सत्रे पूर्ण केली आहेत.
३८,७२७ जणांनी साधला टेली-मानसला संपर्क:
गोव्यात २०२३ मध्ये टेली-मानस सुरू झाल्यापासून ३८,७२७ व्यक्तींनी संपर्क साधला. विशेष म्हणजे टेली-मानसकडून राज्य-राज्यांमध्ये दूरस्थ मानसिक आरोग्य सहाय्य आणि नेटवर्किंग मिळते. मानसिक आरोग्य सेवा मिळवणे टेली मानसमुळे सोपे झाले आहे.