गोव्याच्या प्रत्येक गावाला स्वतःचा असा इतिहास, सांस्कृतिक ओळख आणि निसर्गाशी जोडलेले एक वेगळे नाते आहे. उत्तर गोवा जिल्ह्यातील डिचोली तालुक्यात वसलेले मुळगाव असेच एक ऐतिहासिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध गाव आहे. गोव्याच्या खाणपट्ट्याजवळ असलेले हे गाव आपले प्राचीन देवपरंपरा, लोकश्रद्धा, शेतीसंस्कृती आणि ऐतिहासिक वारसा जपला आहे.
मुळगावची परिक्रमा करताना प्रा. राजेंद्र केरकर यांनी केवळ मंदिरांचे दर्शन घडवले नाही, तर गावाच्या इतिहासाचे, लोकजीवनाचे आणि निसर्गाशी असलेल्या नात्याचेही दर्शन घडवले.
ऐतिहासिकदृष्ट्या डिचोली परिसराला 'ग्रामग्राम' म्हणून ओळखले जात असे. या नावाचा संबंध संदर्भाशी किंवा 'मट' म्हणजे पुरोहितांचे घर अशी जोडला जातो.
मुळगाव हा या ऐतिहासिक परिसराचा एक महत्त्वाचा भाग होता. पोर्तुगीज राजवटीच्या सुरुवातीच्या काळात धार्मिक छळामुळे बार्देश आणि तिसवाडी परिसरातील अनेक हिंदू कुटुंबांनी आपल्या कुलदैवतांच्या मूर्ती सुरक्षित करण्यासाठी डिचोली आणी मुळगावासारख्या तुलनेने सुरक्षित भागांत स्थलांतर केल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे या परिसराला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले.
मुळगावची एक वैशिष्ट्यपूर्ण ओळख म्हणजे गावात असलेली अनेक शतके जुनी ५२ मंदिरे मिळून सुमारे ५२ हून अधिक मंदिरे असल्याचे सांगितले जाते. श्री केळबाई, श्री सातेरी, श्री मारुती, श्री विठोबा-रुखमाई, श्री दत्तात्रेय, श्री रवळनाथ आणि श्री महालक्ष्मी, शाक्त वनदेवी, थोरली वनदेवी ही त्यापैकी काही प्रमुख देवस्थाने आहेत. ही मंदिरे म्हणजे गावाच्या श्रद्धेचे केंद्र तर आहेत, पण त्यासोबत गावाचा सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भागही आहेत.
मुळगावात सर्वात प्रसिद्ध परंपरा म्हणजे श्री केळबाई देवीची जत्रा, जिला 'पेठेची जत्रा' म्हणूनही ओळखले जाते. या जत्रेमधून गोव्याच्या लोकश्रद्धा, पारंपरिक विधी आणि सामूहिक भक्तिभावाचे दर्शन घडते. स्थानिक परिक्रमानुसार, उस्याच्या काड्यांपासून विमलेल्या टोपीला 'पेठ' असे म्हणतात. ही टोपी सजवून तिला देवीचे प्रतीक मानले जाते.
जत्रेच्या वेळी ही सजवलेली पेठ मानकांच्या डोक्यावर ठेवून पारंपरिक मार्गाने मिरवणुकीत नेली जाते. या परंपरेवरून जत्रेला पेठेची जत्रा हे नाव पडल्याचे सांगितले जाते.
गोव्यातील केळबाई देवीच्या प्राचीन मूर्ती गजलक्ष्मी स्वरूपात आढळतात. या स्वरूपात देवी दोन्ही हातांत कमळाचे किंवा केळीचे कोंब/फुले धारण करते आणि तिच्या दोन्ही हातांना हत्ती (गज) तिच्यावर जलाभिषेक करताना दाखवले जातात.
पण मुळगावच्या देवस्थानातील श्री केळबाई देवीची मूर्ती हत्तीविरहीत असल्याची या देवपरंपरेचे वैशिष्ट्य आहे. गोमंतकीय लोककथेनुसार, केळबाई देवी ही धाटाच्यावरून गोव्यात आलेल्या सात बहिणींपैकी एक मानली जाते. या सात बहिणींपैकी शिगावची लईराई, मुळगावची केळबाई, मोर्चीची मोरजाई, शीळची शीतळदयी, मयेची मय केळबाई आणि अंजदीची अजदिया यांचा समावेश असल्याचे सांगितले जाते.
मुळगावचे पारंपरिक जीवन शेतीशी घट्ट जोडलेले आहे. भातशेती, नारळ-सुपारीच्या बागा, कुळागरे आणि काजूच्या बागा या गावाच्या अर्थव्यवस्थाचे महत्त्वाचे घटक होते. नांगसाच्या वापरामुळे शेतीपद्धतीत बदल झाला, तर ढोंसरास भागात कुमरी किंवा स्थलांतरित शेतीसारख्या पारंपरिक पद्धतीही प्रचालित होत्या.
स्थानिक शेतीशी संबंधित इतर पारंपरिक पद्धतीлія इतिहासाची गाथाच सांगणाऱ्या सांस्कृतिक अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. गावाचे एकूण क्षेत्रफळ सुमारे ८५१ हेक्टर असल्याचे नमूद केले जाते, येथे सुमारे २१० वर्षे जुने परब्र धरणाचे पूर्वडाचे घर आणि पारंपरिक पाण्याचे स्रोत असल्याचे सांगितले जाते. गावातील कुंड आणि इतर जलस्रोतांचे अवशेष या परिसराच्या ऐतिहासिक जलव्यवस्थापनाची साक्ष देतात.
मुळगावचा परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा आहे. येथे धोडशिंग म्हणून ओळखले जाणारे बेहडा वृक्ष आणि सगवान यांसारख्या वृक्षांचा उल्लेख केला जातो. झाड्यांच्या फोंदांवर बऱ्या पक्ष्यांची घरटी पाहायला मिळतात. या पक्षांची घरटी, स्थानिक वृक्षसंपदा आणि शेतीभोवतालचा परिसर गावाच्या नैसर्गिक सौंदर्यात भर घालतात. मात्र, मुळगावच्या खाणपट्ट्यात येत असल्यामुळे गेल्या काही दशकांत येथील पर्यावरणवर मोठा परिणाम झाला आहे.
खाणकामामुळे काही पारंपरिक जलस्रोत, अडां आणि काही यात्रे नुकसान झाल्याचे सांगितले जाते. शेतीक्षेत्रावरही त्याचा परिणाम झाला असून गावाचे पूर्वीचे नैसर्गिक सौंदर्य कमी झाल्याची स्थानिकांची भावना आहे. पारंपरिक पाण्याचे, गोठे, वृक्षसंपदा आणि पक्षांचे अधिवास यांचे नुकसान झाल्यास त्याचा परिणाम केवळ पर्यावरणावर होत नाही, तर गावाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनावरही होतो.