Women Side Saddle on Motorcycles:
भारतात दुचाकीवर मागे बसून प्रवास करणाऱ्या अनेक महिला एका बाजूला पाय सोडून बसल्याचे दिसते. विशेषतः साडी किंवा पारंपरिक पोशाख परिधान केलेल्या महिलांमध्ये ही पद्धत अधिक प्रचलित आहे. मात्र, महिलांच्या दुचाकीवरील या बसण्याच्या पद्धतीमागे केवळ कपड्यांची अडचण किंवा परंपरा एवढेच कारण नाही, तर त्याला सामाजिक रूढी, सांस्कृतिक संकेत आणि महिलांकडून अपेक्षित असलेली सभ्यतेची संकल्पना यांचीही पार्श्वभूमी आहे. मात्र, एका संशोधनानुसार दुचाकीवर एका बाजूला पाय सोडून बसणाऱ्या महिलांना अपघातात गंभीर दुखापत होण्याचा धोका तुलनेने अधिक असतो.
महिलांनी दुचाकीवर दोन्ही पाय एका बाजूला करून बसण्याची पद्धत अनेक शतकांपासून प्रचलित आहे. पूर्वी घोडेस्वारी करतानाही महिलांच्या बसण्याची अशीच पद्धत आढळत होती. त्यामागे महिलांच्या कपड्यांचे स्वरूप, शालीनतेविषयीच्या सामाजिक कल्पना आणि तत्कालीन रूढी ही प्रमुख कारणे होती.
भारतात साडी, लांब स्कर्ट आणि पारंपरिक पोशाख परिधान करणाऱ्या महिलांना दुचाकीवर दोन्ही पाय दोन्ही बाजूंना ठेवून बसणे अवघड वाटत असे. तसेच, अशा पद्धतीने बसणे सामाजिकदृष्ट्या योग्य मानले जात नव्हते. त्यामुळे महिलांनी एका बाजूला पाय करून बसण्याची पद्धत स्वीकारली.
दुचाकींच्या सुरुवातीच्या रचनेतही मागे बसणाऱ्या प्रवाशांसाठी दोन्ही पाय दोन्ही बाजूंना ठेवण्याची व्यवस्था होती. मात्र, साडी किंवा लांब कपडे परिधान केलेल्या महिलांसाठी ही रचना गैरसोयीची ठरत होती. परिणामी, आडवे बसणे हीच अनेक कुटुंबांमध्ये नेहमीची पद्धत बनली आणि कालांतराने तिचे रूपांतर परंपरेत झाले.
महिला दुचाकीवर आडव्या बसण्यामागे कपड्यांची भूमिका महत्त्वाची आहे. साडी, शिफॉनचे ड्रेस किंवा लांब स्कर्ट परिधान केलेल्या महिलांना दोन्ही बाजूंना पाय ठेवून बसणे अवघड वाटते. अशा वेळी कपडे वाऱ्यामुळे उडणे, कपडे अडकणे किंवा शरीर उघडे पडण्याची भीती असते. त्यामुळे महिला दोन्ही पाय एका बाजूला ठेवून बसण्यास प्राधान्य देतात. याशिवाय, काही समाजांमध्ये महिलांनी पाय एकत्र ठेवून एका बाजूला बसणे अधिक सभ्य मानले जाते. या सामाजिक अपेक्षांचाही या पद्धतीवर प्रभाव पडला आहे. विशेष म्हणजे, आता पँट किंवा जीन्स परिधान करणाऱ्या काही तरुणीही सवयीमुळे दुचाकीवर आडव्याच बसताना दिसतात.
महिलांच्या या पारंपरिक बसण्याच्या पद्धतीमुळे अपघाताच्या वेळी गंभीर दुखापत होण्याची शक्यता वाढते. 'जर्नल ऑफ इंडियन अॅकॅडमिक फॉरेन्सिक मेडिसिन'मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या संशोधनानुसार, दुचाकीवर मागे बसताना दोन्ही पाय एका बाजूला ठेवणाऱ्या महिलांना दोन्ही बाजूंना पाय ठेवून बसणाऱ्या महिलांच्या तुलनेत अपघातात गंभीर डोक्याच्या दुखापती होण्याचा धोका अधिक असतो. अचानक ब्रेक लावल्यास किंवा दुचाकीला धडक बसल्यास आडव्या बसलेल्या प्रवाशांना स्वतःचा तोल सांभाळणे कठीण जाते. दोन्ही पाय एकाच बाजूला असल्यामुळे दुचाकीवर पकड मजबूत ठेवता येत नाही. त्यामुळे प्रवासी दुचाकीवरून खाली फेकले जाण्याची किंवा घसरून पडण्याची शक्यता वाढते.
याशिवाय, अनेक दुचाकींची रचना दोन्ही बाजूंना पाय ठेवून बसणाऱ्या प्रवाशांना लक्षात घेऊन केलेली असते. आडवे बसणाऱ्या महिलांना योग्य आधार देणारे हँडल किंवा पाय ठेवण्यासाठी पुरेशी जागा मिळत नाही. साडी किंवा लांब कपडे चाकात अडकण्याचाही धोका असतो. या समस्या लक्षात घेऊन संशोधनात दुचाकींच्या रचनेत बदल करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. यामध्ये पाय ठेवण्यासाठी मोठे फुटरेस्ट, मागील बाजूस मजबूत आधार आणि अधिक सुरक्षित साडी गार्ड बसवण्याचा समावेश आहे.
सामाजिक परंपरा, कपड्यांची पद्धत आणि वर्षानुवर्षांच्या सवयी यामुळे महिलांच्या बसण्याच्या पद्धतीत बदल करणे सहज शक्य होत नाही. अनेक महिलांना आडवे बसल्यामुळे अपघाताचा धोका वाढतो, याची पुरेशी माहिती नसते. काही कुटुंबांमध्ये आईकडून मुलीकडे ही पद्धत नकळतपणे पुढे चालत राहते. साडी किंवा ड्रेस परिधान केल्यावर दोन्ही बाजूंना पाय ठेवून बसणे अवघड असल्याची भावना अनेक महिलांमध्ये असते. काही महिलांना अशा पद्धतीने बसण्याचा सराव किंवा आत्मविश्वासही नसतो. त्यामुळे सुरक्षिततेच्या दृष्टीने पर्याय उपलब्ध असतानाही आडवे बसण्याची पद्धत कायम आहे.