Psychology of Lying
नवी दिल्ली : माणूस खोटं का बोलतो आणि सर्वाधिक खोटं बोलण्यामागचं कारण नेमकं काय असतं, याचा उलगडा एका संशोधनातून झाला आहे. अनेकांना वाटतं त्याप्रमाणे लोक फसवणूक करण्यासाठीच खोटं बोलत नाहीत, तर नातेसंबंध बिघडू नयेत, समोरच्याच्या भावना दुखावू नयेत किंवा स्वतःची प्रतिमा जपण्यासाठी अनेकदा सत्य लपवलं जातं, असं या संशोधनात समोर आलं आहे.
अमेरिकेतील मानसशास्त्रज्ञ डॉ. बेला डीपाउलो आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी केलेल्या 'दैनंदिन जीवनातील खोटे बोलणे' या संशोधनाला जगभरात मोठी दखल मिळाली. १९९६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या या अभ्यासात सहभागी व्यक्तींना आठवडाभर त्यांच्या प्रत्येक संभाषणाची आणि त्यात सांगितलेल्या खोट्याची नोंद डायरीत करण्यास सांगण्यात आले होते.
या संशोधनानुसार, प्रत्येक व्यक्ती आयुष्यात कधीतरी खोटं बोलते; मात्र लोक ज्या प्रमाणात खोटं बोलतात, ते सर्वसाधारण समजुतीपेक्षा खूपच कमी आहे. महाविद्यालयीन विद्यार्थी सरासरी दिवसातून दोन वेळा, तर इतर प्रौढ व्यक्ती दिवसातून एकदा खोटं बोलतात, असे निष्कर्ष समोर आले. पुढील अनेक अभ्यासांमध्येही बहुतेक लोक क्वचितच खोटं बोलतात, तर काही मोजक्या व्यक्तींमध्ये वारंवार खोटं बोलण्याची सवय असल्याचे दिसून आले.
खोटं बोलण्यामागचं खरं कारण काय?
संशोधनातील सर्वात महत्त्वाचा निष्कर्ष म्हणजे बहुतांश खोटं हे फसवणूक करण्यासाठी बोललं जात नाही. समोरच्याच्या भावना दुखावू नयेत, वाद टाळता यावा, स्वतःची प्रतिमा चांगली राहावी किंवा लाजिरवाण्या प्रसंगापासून बचाव व्हावा, यासाठी लोक अनेकदा खोटं बोलतात. मानसशास्त्राच्या भाषेत अशा प्रकारच्या खोट्याला 'व्हाईट लाई' म्हटलं जातं. उदाहरणार्थ, मित्राचा नवीन हेअरकट आवडला नसतानाही 'छान दिसतोय' असं सांगणं हे 'व्हाईट लाई'चं उदाहरण मानलं जातं.
सर्वाधिक खोटं कोणाशी बोललं जातं?
अभ्यासात आणखी एक महत्त्वाची बाब समोर आली. लोक अनोळखी व्यक्तींशी नव्हे, तर मित्र, कुटुंबीय, जोडीदार आणि सहकारी यांच्याशीच अधिक खोटं बोलतात. कारण याच लोकांशी आपला सर्वाधिक संपर्क असतो आणि नातेसंबंध टिकवण्यासाठी अनेकदा सत्य लपवण्याचा मार्ग निवडला जातो.
खोटं ओळखणं खरंच सोपं आहे का?
चेहऱ्यावरील हावभाव किंवा आवाजातील बदल पाहून खोटं सहज ओळखता येतं, असा समज आहे. मात्र वैज्ञानिक त्याला पूर्णपणे दुजोरा देत नाहीत. विविध संशोधनांनुसार, सामान्य व्यक्ती एखाद्याचं खोटं ओळखण्यात केवळ सुमारे ५४ टक्के वेळाच बरोबर ठरतात. त्यामुळे केवळ चेहरा किंवा आवाज पाहून एखादी व्यक्ती खोटं बोलते आहे की नाही, हे निश्चितपणे सांगणं कठीण आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, खोटे बोलण्यामागची कारणे प्रत्येक व्यक्तीनुसार भिन्न असतात; त्यामुळे, केवळ एका विशिष्ट वर्तनावरून एखादी व्यक्ती खोटे बोलत आहे हे ठरवता येत नाही. तरीही, संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, जेव्हा लोकांना असे वाटते की खरे बोलल्याने नाते बिघडू शकते, वाद निर्माण होऊ शकतो किंवा स्वतःची प्रतिमा मलिन होऊ शकते, तेव्हा ते खोटे बोलण्याची शक्यता सर्वाधिक असते.