प्रसाद पाटील
बारावी झाल्यानंतर अनेक विद्यार्थी पारंपरिक वाटा सोडून काहीतरी वेगळे आणि आव्हानात्मक करिअर करण्याच्या शोधात असतात. अशा धाडसी तरुणांसाठी ‘मर्चंट नेव्ही’ हे एक अतिशय आकर्षक क्षेत्र आहे. मर्चंट नेव्ही म्हणजे व्यापारी जहाजांचा ताफा, जो जगभरात मालाची ने-आण करतो. हे क्षेत्र भारतीय नौदलापेक्षा पूर्णपणे वेगळे असून ते व्यावसायिक स्वरूपाचे आहे. साहसी प्रवास, आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अनुभव आणि उच्च पगाराची नोकरी हवी असेल, तर या क्षेत्राचा गांभीर्याने विचार करायला हवा.
मर्चंट नेव्हीमध्ये प्रवेश मिळवण्यासाठी प्रामुख्याने विज्ञान शाखेची पार्श्वभूमी आवश्यक आहे. ज्या विद्यार्थ्यांनी बारावीमध्ये भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि गणित हे विषय घेऊन किमान साठ टक्के गुण मिळवले आहेत, ते या क्षेत्रातील उच्च पदांसाठी पात्र ठरतात. यासोबतच इंग्रजी भाषेवर प्रभुत्व असणेही तितकेच गरजेचे आहे, कारण जहाजावरील कामकाज आणि संवाद आंतरराष्ट्रीय स्तरावर इंग्रजी भाषेतूनच चालतो. वयोमर्यादेचा विचार करता, साधारणपणे साडेसतरा ते पंचवीस वर्षे वयोगटातील तरुण यासाठी अर्ज करू शकतात. शारीरिक तंदुरुस्ती हा या क्षेत्रातील सर्वात महत्त्वाचा निकष असून, विशेषतः द़ृष्टी आणि रंगांची ओळख पटण्याची क्षमता अचूक असणे अनिवार्य आहे.
या क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी विविध प्रकारचे अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. ज्यांना जहाजाचे नेतृत्व किंवा दिशादर्शनाचे काम करायचे आहे, त्यांच्यासाठी बी.एस्सी. नॉटिकल सायन्स हा तीन वर्षांचा पदवी अभ्यासक्रम उत्तम आहे. ज्यांना यंत्रसामग्री आणि इंजिनिअरिंगमध्ये रस आहे, त्यांच्यासाठी चार वर्षांचा बी.टेक मरीन इंजिनिअरिंग हा कोर्स उपलब्ध आहे. याशिवाय एक वर्षाचा डिप्लोमा इन नॉटिकल सायन्स किंवा दहावीनंतर करता येणारा सहा महिन्यांचा जीपी रेटिंग हा कोर्स करूनही या क्षेत्रात प्रवेश मिळवता येतो. या नामांकित कोर्सेसना प्रवेश मिळवण्यासाठी आयएमयू-सीईटी ही राष्ट्रीय स्तरावरील प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण व्हावी लागते. मर्चंट नेव्हीमधील पगाराचे आकडे थक्क करणारे असतात. सुरुवातीच्या काळात कॅडेट म्हणून काम करतानाही चांगले मानधन मिळते. अनुभवानुसार पदोन्नती मिळत गेल्यास पगार लाखांच्या घरात जातो. या नोकरीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे उत्पन्न अनेकदा करमुक्त असते. सहा ते नऊ महिने जहाजावर काम केल्यानंतर विद्यार्थ्यांना तीन ते चार महिने पगारी सुट्ट्या मिळतात, ज्यामुळे त्यांना कुटुंबासोबत पुरेसा वेळ घालवता येतो. तसेच कामाच्या निमित्ताने जगातील विविध देश पाहण्याची संधी विनामूल्य मिळते.
हे क्षेत्र जितके ग्लॅमरस वाटते, तितकेच ते कष्टाचे आणि शिस्तीचेही आहे. अनेक महिने घरापासून आणि प्रियजनांपासून दूर समुद्रात राहावे लागते. समुद्रातील वादळी हवामान आणि तांत्रिक अडचणींना तोंड देण्याची मानसिक तयारी असावी लागते. मात्र, ज्यांना शिस्तप्रिय जीवन आवडते आणि जे आव्हाने स्वीकारण्यास तयार आहेत, त्यांच्यासाठी मर्चंट नेव्ही हे केवळ एक करिअर नसून तो एक समृद्ध जीवनप्रवास आहे. योग्य प्रशिक्षण आणि जिद्दीच्या जोरावर या क्षेत्रात तरुण आपले भविष्य नक्कीच उज्ज्वल करू शकतात.