डॉ. दीपक शिकारपूर
आजचा तंत्रज्ञानसज्ज युवक हा विकसित भारताचा शिल्पकार आहे. जागतिक आव्हानांना सामोरे जाताना तो समस्यांवर उपाय शोधतो, सीमारेषांपलीकडे विचार करतो आणि देशाच्या प्रगतीसाठी स्वतःला झोकून देतो. हीच शक्ती, हीच ऊर्जा आणि हीच बांधिलकी भारताला विकसित राष्ट्र बनविण्याचा खरा आधार ठरणार आहे.
भारताचा प्रजासत्ताक दिन हा केवळ एक राष्ट्रीय सण नसून भारतीय लोकशाहीचा आत्मा, संविधानाची ताकद आणि स्वातंत्र्यानंतरच्या भारताच्या वैचारिक प्रवासाचे प्रतीक आहे. दि. 26 जानेवारी 1950 रोजी भारताने स्वतःचे संविधान अंमलात आणले आणि संपूर्ण प्रभुत्वसंपन्न, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही प्रजासत्ताक म्हणून स्वतःची ओळख जगासमोर मांडली. 2026 मध्ये साजरा होणारा भारताचा 77 वा प्रजासत्ताक दिन हा भारताच्या ऐतिहासिक वाटचालीचा, यशांचा, आव्हानांचा आणि भविष्यातील प्रगत तंत्रस्नेही भारताच्या स्वप्नांचा पुनर्विचार करण्याची संधी देतो. 77 वर्षांच्या प्रवासात भारताने अनेक चढउतार पाहिले. प्रारंभी अन्नटंचाई, दारिद्य्र, निरक्षरता आणि औद्योगिक मागासलेपणा यांसारख्या समस्या होत्या. हरित क्रांतीमुळे अन्नधान्य उत्पादनात आत्मनिर्भरता आली. शिक्षण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात संस्थात्मक उभारणी झाली. अंतराळ संशोधन, अणुऊर्जा, औषधनिर्मिती आणि माहिती-तंत्रज्ञान या क्षेत्रांत भारताने जागतिक पातळीवर स्वतःचा ठसा उमटवला. तथापि, आजही भारतासमोर अनेक गंभीर आव्हाने उभी आहेत. लोकसंख्या वाढ, बेरोजगारी, ग्रामीण-शहरी दरी, शिक्षणाची गुणवत्ता, आरोग्य सुविधा, पर्यावरणीय संकटे आणि सायबर गुन्हेगारी ही काही प्रमुख आव्हाने आहेत.
डिजिटल भारत अभियानामुळे सामान्य नागरिकाचे जीवन मोठ्या प्रमाणात सुलभ झाले आहे. आधार, जनधन, मोबाईल या त्रिसूत्रीमुळे सरकारी योजना थेट लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचू लागल्या आहेत. बँकिंग, विमा, अनुदान, शिष्यवृत्ती, पेन्शन यांसारख्या सेवा पारदर्शक आणि जलद झाल्या आहेत. यामुळे भ्रष्टाचारावर मर्यादा आली असून शासन व नागरिक यांच्यातील विश्वास वाढला आहे. हा विश्वासच विकसित भारताचा खरा पाया आहे. शिक्षण क्षेत्रात डिजिटल तंत्रज्ञानाने क्रांती घडविली आहे. ऑनलाईन शिक्षण व्यासपीठे, आभासी वर्ग, डिजिटल ग्रंथालये, दूरस्थ शिक्षण यामुळे ज्ञानाची दारे प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी खुली झाली आहेत. ग्रामीण व दुर्गम भागातील विद्यार्थीही आज देश-विदेशातील उत्कृष्ट शिक्षणसामग्रीचा लाभ घेऊ शकतात. राष्ट्रीय शिक्षण धोरणात डिजिटल कौशल्यांवर दिलेला भर भविष्यातील भारताला ज्ञानाधारित अर्थव्यवस्थेकडे घेऊन जाणारा आहे.
आरोग्य क्षेत्रातही डिजिटल तंत्रज्ञान महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. दूरस्थ वैद्यकीय सल्ला, डिजिटल आरोग्य नोंदी, आरोग्य ओळख क्रमांक, कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित निदान प्रणाली यामुळे आरोग्यसेवा अधिक सर्वसमावेशक आणि प्रभावी होत आहेत. ग्रामीण भागात तज्ज्ञ डॉक्टरांची कमतरता असताना डिजिटल माध्यमातून मिळणारी सेवा ही एक प्रकारची जीवनरेषा ठरत आहे. उद्योग आणि अर्थव्यवस्थेच्या द़ृष्टीने पाहता, डिजिटल तंत्रज्ञानाने भारताला जागतिक पातळीवर स्पर्धात्मक बनवले आहे. स्टार्टअप संस्कृती, नवउद्योजकता, वित्तीय तंत्रज्ञान, ई-वाणिज्य, डिजिटल देयके यामुळे रोजगारनिर्मितीच्या नव्या संधी निर्माण होत आहेत. भारत आज जगातील आघाडीच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थांपैकी एक बनत आहे. मेक इन इंडिया आणि आत्मनिर्भर भारत या संकल्पनांना डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे नवे बळ मिळाले आहे.
शेती क्षेत्रातही डिजिटल बदल दिसून येत आहेत. हवामान अंदाज, माती परीक्षण, पीक व्यवस्थापन, बाजारभाव माहिती यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर होत आहे. यामुळे शेतकर्यांचे उत्पन्न वाढण्यास मदत होत असून शेती अधिक शाश्वत बनत आहे. पारंपरिक शेतीला आधुनिकतेची जोड देणे हा विकसित भारताचा महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, डिजिटल विकासाबरोबर काही आव्हानेही आहेत. डिजिटल दरी, सायबर गुन्हे, गोपनीयतेचे प्रश्न, तंत्रज्ञानाचा गैरवापर, रोजगारातील बदल ही आव्हाने गांभीर्याने हाताळावी लागतील. डिजिटल साक्षरता ही केवळ शहरी मर्यादेत न ठेवता प्रत्येक नागरिकापर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञान मानवकेंद्री, नैतिक आणि समावेशक असले पाहिजे, हीच विकसित भारताची खरी ओळख असेल.
77 वा प्रजासत्ताक दिन साजरा करताना आपण केवळ भूतकाळातील यशाचा अभिमान बाळगून थांबू नये, तर भविष्यासाठी सज्ज व्हावे. संविधानाने दिलेले हक्क, कर्तव्ये आणि मूल्ये जपत डिजिटल तंत्रज्ञानाचा सुयोग्य वापर केल्यास भारत केवळ आर्थिकद़ृष्ट्या नव्हे, तर सामाजिक आणि मानवी विकासाच्या बाबतीतही जगासाठी आदर्श ठरू शकतो.
जागतिक आव्हाने आणि तंत्रज्ञानसज्ज युवक : विकसित भारताची प्रेरक शक्ती
आजचे जग अनेक जागतिक समस्यांना सामोरे जात आहे. हवामान बदल, ऊर्जा टंचाई, आरोग्य संकटे, सायबर धोके, आर्थिक असमतोल, युद्धजन्य स्थिती आणि संसाधनांचा अतिवापर ही आव्हाने केवळ एका देशापुरती मर्यादित राहिलेली नाहीत. अशा गुंतागुंतीच्या जागतिक प्रश्नांवर पारंपरिक उपाय अपुरे ठरत आहेत. या पार्श्वभूमीवर तंत्रज्ञानसज्ज, विचारशील आणि मूल्याधिष्ठित युवक हेच भविष्यातील खरे उपायकारक ठरणार आहेत.
भारताचा युवकवर्ग आज अभूतपूर्व संधीच्या उंबरठ्यावर उभा आहे. डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे माहिती, ज्ञान आणि जागतिक मंच सहज उपलब्ध झाले आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, माहिती विश्लेषण, हरित तंत्रज्ञान, आरोग्य तंत्रज्ञान, अवकाश विज्ञान आणि सायबर सुरक्षा या क्षेत्रांमध्ये भारतीय तरुण जागतिक पातळीवर आपली छाप पाडत आहेत. समस्यांकडे संधी म्हणून पाहण्याची द़ृष्टी हीच आजच्या युवकांची खरी ताकद आहे.
जागतिक तापमानवाढ आणि पर्यावरणीय संकटांवर उपाय शोधताना भारतीय तरुण स्वच्छ ऊर्जा, शाश्वत विकास आणि पर्यावरणपूरक नवकल्पनांमध्ये सक्रिय भूमिका बजावत आहेत. आरोग्य क्षेत्रात साथीचे रोग, वृद्ध लोकसंख्या आणि आरोग्यसेवेतील असमतोल या जागतिक प्रश्नांवर डिजिटल आरोग्य उपाय विकसित होत आहेत. शिक्षण, शेती, पाणी व्यवस्थापन आणि आपत्ती व्यवस्थापन यांसारख्या क्षेत्रांतही भारतीय युवक तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने प्रभावी उपाय सुचवत आहेत.
तंत्रज्ञानसज्ज युवक केवळ नवकल्पना निर्माण करत नाहीत, तर ते जागतिक सहकार्याची नवी संस्कृती घडवत आहेत. दूरस्थ काम, आंतरराष्ट्रीय संशोधन प्रकल्प आणि जागतिक स्टार्टअप परिसंस्था यामुळे भारतीय युवक जगाशी जोडले गेले आहेत. लोकल टू ग्लोबल ही संकल्पना आज वास्तवात उतरू लागली आहे. भारतातील कल्पना आणि उपाय आज जगातील अनेक देशांमध्ये वापरले जात आहेत.
विकसित राष्ट्र होण्यासाठी केवळ भांडवल किंवा संसाधने पुरेशी नसतात. त्यासाठी दूरद़ृष्टी, नवोन्मेषशीलता आणि सामूहिक इच्छाशक्ती आवश्यक असते. ही इच्छाशक्ती भारताच्या तरुणांमध्ये स्पष्टपणे दिसून येते. तंत्रज्ञानाचा नैतिक, जबाबदार आणि मानवकेंद्री वापर करण्याची क्षमता युवकांनी जोपासली, तर भारत केवळ आर्थिकद़ृष्ट्या नव्हे, तर सामाजिक आणि मानवी विकासाच्या बाबतीतही जागतिक नेतृत्व करू शकतो.
आजचा तंत्रज्ञानसज्ज युवक हा विकसित भारताचा शिल्पकार आहे. जागतिक आव्हानांना सामोरे जाताना तो समस्यांवर उपाय शोधतो, सीमारेषांपलीकडे विचार करतो आणि देशाच्या प्रगतीसाठी स्वतःला झोकून देतो. हीच शक्ती, हीच ऊर्जा आणि हीच बांधिलकी भारताला विकसित राष्ट्र बनविण्याचा खरा आधार ठरणार आहे
उद्याचा विकसित भारत हा केवळ तंत्रज्ञानाने प्रगत असा नसेल, तर तो संवेदनशील, समतावादी, सशक्त आणि आत्मविश्वासपूर्ण असेल. डिजिटल तंत्रज्ञान ही त्या उज्ज्वल भविष्याकडे नेणारी एक प्रभावी वाट आहे. 77 व्या प्रजासत्ताक दिनानिमित्त आपण सर्वांनी मिळून हा संकल्प करूया की, तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने भारताला विकासाच्या नव्या शिखरावर नेऊ आणि संविधानाच्या मूल्यांना नवी ऊर्जा देऊ!