डॉ. दीपक शिकारपूर
आजचे जग वेगाने बदलणाऱ्या तंत्रज्ञानाच्या प्रवाहात पुढे जात आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता मशिन लर्निंग, क्वांटम संगणन, डेटा सेंटर्स, ५जी नेटवर्क, ग्रीन आयटी, वेअरेबल्स आणि ग्लोबल कॅपेबिलिटी सेंटर्स (GCCs) यांसारख्या नव्या तंत्रज्ञानांनी जागतिक अर्थव्यवस्था, उद्योग, शिक्षण आणि समाजरचना यांमध्ये आमूलाग्र बदल घडवून आणले आहेत. ही केवळ औद्योगिक क्रांती नसून मानवी जीवनाच्या प्रत्येक पैलूला स्पर्श करणारी 'डिजिटल क्रांती' आहे. या क्षेत्रातील सतत बदलणारे तंत्रज्ञान आपल्या जगण्याच्या कल्पनाच बदलेल. बदलांचा हा वेग येत्या पाच-दहा वर्षांत अधिकच वाढणार आहे. तो अधिक सर्वव्यापी तर होईल, शिवाय ज्या पैलूंमध्ये बदल दिसण्याची आपण कल्पनाही केली नव्हती अशा ठिकाणी तो आढळेल. आपले वैयक्तिक जीवन, व्यवसाय, व्यवहार, सामाजिक संपर्क या सर्व बाबी आमूलाग्र बदलणार आहेत.
आज समाजमाध्यमे ही केवळ संवादाची साधने राहिलेली नाहीत. ती माहिती, शिक्षण, व्यवसाय, मनोरंजन, राजकारण, आरोग्य, रोजगार आणि सामाजिक परिवर्तनाची मोठी शक्ती बनली आहेत. गेल्या दहा वर्षांत समाजमाध्यमांनी आपल्या जीवनशैलीत आमूलाग्र बदल घडवून आणला; मात्र २०३० नंतर या क्षेत्रात होणारे बदल अधिक वेगवान, अधिक बुद्धिमान आणि अधिक प्रभावी असतील. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने समाजमाध्यमे प्रत्येक व्यक्तीला ओळखतील, त्याच्या आवडी समजून घेतील आणि त्याच्यासाठी स्वतंत्र अनुभव तयार करतील. या नव्या युगात जितक्या संधी निर्माण होतील तितकीच मोठी आव्हानेही उभी राहतील.
भविष्यातील समाजमाध्यमे केवळ शब्द, छायाचित्रे किंवा चलतचित्रांपुरती मर्यादित राहणार नाहीत. प्रत्यक्ष उपस्थित असल्याचा अनुभव देणारे त्रिमितीय संवाद, आभासी जगातील भेटी, स्पर्शाची जाणीव करून देणारी साधने आणि तत्काळ भाषांतर करणारी व्यवस्था सामान्य होईल. जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यातील व्यक्तीशी आपण आपल्या मातृभाषेत सहज संवाद साधू शकू. भाषेची अडचण जवळजवळ संपुष्टात येईल. कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रत्येक व्यक्तीसाठी वैयक्तिक सहायक म्हणून काम करेल. आपण कोणत्या विषयात रस घेतो, कोणती माहिती आवश्यक आहे, कोणती व्यक्ती आपल्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते याचा अंदाज घेऊन ती योग्य सूचना देईल. एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचे मार्गदर्शन, शेतकऱ्याला हवामानाची माहिती, डॉक्टरांना संशोधनाची माहिती, उद्योजकांना ग्राहकांची आवड, कलाकारांना प्रेक्षकांचा प्रतिसाद हे सर्व समाजमाध्यमांद्वारे तत्काळ उपलब्ध होईल.
भविष्यातील आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीचा डिजिटल प्रतिनिधी. आपण झोपेत असलो किंवा प्रवासात असलो, तरी आपला कृत्रिम प्रतिनिधी संदेशांना उत्तर देईल, बैठकींना उपस्थित राहील, प्राथमिक चर्चा करेल आणि आवश्यक माहिती गोळा करून ठेवेल. त्यामुळे वेळेची मोठी बचत होईल. अनेक कामे स्वयंचलित होतील. शिक्षणाच्या क्षेत्रात समाजमाध्यमांची भूमिका अधिक व्यापक होईल. विद्यार्थी जगातील सर्वोत्तम शिक्षकांशी थेट जोडले जातील. अभ्यासक्रम, प्रयोग, चर्चासत्रे आणि कौशल्य प्रशिक्षण हे सर्व आभासी वातावरणात अनुभवता येईल. शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील संवाद अधिक समृद्ध होईल. शिक्षण अधिक आकर्षक आणि अनुभवाधारित बनेल. आरोग्य क्षेत्रातही समाजमाध्यमांचा मोठा उपयोग होईल. डॉक्टर, रुग्ण आणि तज्ज्ञ यांच्यात तत्काळ संपर्क साधता येईल. आरोग्यविषयक जनजागृती, मानसिक आरोग्य सल्ला, आपत्कालीन सूचना आणि औषधांविषयी माहिती अधिक वेगाने पोहोचेल. दुर्गम भागातील नागरिकांनाही तज्ज्ञांचा सल्ला सहज मिळू शकेल.
व्यवसायासाठी समाजमाध्यमे भविष्यात सर्वात प्रभावी बाजारपेठ ठरतील. ग्राहकांच्या गरजा ओळखून त्यांना योग्य उत्पादने सुचवली जातील. लघुउद्योजक आणि ग्रामीण भागातील कारागीर जागतिक ग्राहकांपर्यंत थेट पोहोचू शकतील. जाहिरात, विक्री, पैसे स्वीकारणे आणि ग्राहक सेवा या सर्व प्रक्रिया एका ठिकाणी पूर्ण होतील. त्यामुळे छोट्या उद्योगांनाही मोठी संधी मिळेल. भारतासारख्या विकसनशील आणि प्रचंड तरुण लोकसंख्या असलेल्या देशासाठी हे नवे तंत्रज्ञान मोठी 'संधी' आणि तितकेच मोठे 'आव्हान' एकाच वेळी घेऊन आले आहे. जागतिक स्तरावर भारताची 'आयटी महासत्ता' ही ओळख आता ग्लोबल कॅपेबिलिटी सेंटर्स आणि एआय रिसर्चमुळे अधिक मजबूत होत आहे. नवीन स्टार्टअप्स, ५जी च्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागात पोहोचणाऱ्या डिजिटल सेवा आणि फिनटेक क्षेत्रातील क्रांती यामुळे भारताच्या आर्थिक विकासाला गती मिळत आहे. दुसरीकडे, ऑटोमेशनमुळे पारंपरिक नोकऱ्यांवर येणारी गदा, डिजिटल साक्षरतेचा अभाव आणि सायबर सुरक्षेचे वाढते धोके ही मोठी आव्हाने आहेत.
रोजगाराच्या संधीही मोठ्या प्रमाणावर वाढतील. कौशल्यावर आधारित कामे, स्वतंत्र सेवा, सल्लागार, निर्माते, शिक्षक, कलाकार आणि संशोधक यांना जागतिक स्तरावर काम करण्याची संधी मिळेल. आपली प्रतिभा थेट जगासमोर मांडता येईल. त्यामुळे स्थानिक मर्यादा कमी होतील. मात्र, या सर्व सुविधांसोबत अनेक गंभीर समस्या निर्माण होणार आहेत. सर्वात मोठी समस्या म्हणजे सत्य आणि असत्य यामधील फरक ओळखणे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे तयार होणारी खोटी छायाचित्रे, खोटे आवाज आणि बनावट चलतचित्रे इतकी वास्तव वाटतील की, सामान्य व्यक्तीला त्यातील फसवणूक ओळखणे कठीण जाईल. चुकीची माहिती काही क्षणांत लाखो लोकांपर्यंत पोहोचू शकते.
व्यक्तिगत गोपनीयतेचा प्रश्न अधिक गंभीर होईल. आपल्या आवडी, सवयी, आरोग्य, आर्थिक व्यवहार, मित्रपरिवार, प्रवास, खरेदी आणि विचार यांची मोठ्या प्रमाणावर माहिती विविध संस्थांकडे जमा होईल. या माहितीचा गैरवापर झाला, तर व्यक्तीच्या स्वातंत्र्यावर परिणाम होऊ शकतो. मानसिक आरोग्य हे दुसरे मोठे आव्हान असेल. सतत पडद्यावर राहण्याची सवय, इतरांशी तुलना, प्रसिद्धीची इच्छा, अधिक पसंती मिळवण्याची धडपड आणि आभासी जगात रमण्याची प्रवृत्ती यामुळे ताण, नैराश्य आणि एकाकीपणा वाढू शकतो. प्रत्यक्ष भेटी आणि मानवी नातेसंबंध कमी होण्याची शक्यता आहे.
सायबर गुन्ह्यांचे स्वरूपही अधिक धोकादायक होईल. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने आर्थिक फसवणूक, ओळख चोरी, खंडणी, बनावट संदेश आणि सामाजिक अभियांत्रिकीचे प्रकार अधिक वाढू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाने डिजिटल सुरक्षिततेचे शिक्षण घेणे अत्यावश्यक ठरेल. लहान मुलांसाठी हे क्षेत्र अधिक संवेदनशील ठरेल. चुकीची माहिती, व्यसन, हिंसक किंवा अयोग्य सामग्री, अनोळखी व्यक्तींशी संपर्क आणि मानसिक प्रभाव यामुळे पालक आणि शिक्षकांची जबाबदारी वाढेल. केवळ तंत्रज्ञान देणे पुरेसे ठरणार नाही. त्याचा जबाबदारीने वापर शिकवावा लागेल.
लोकशाही व्यवस्थेवरही परिणाम होऊ शकतो. समाजमाध्यमांच्या माध्यमातून मतप्रवाह बदलण्याचे प्रयत्न, अफवा, दिशाभूल करणारे संदेश आणि कृत्रिम लोकप्रियता निर्माण करण्याचे प्रकार वाढू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाने माहितीची पडताळणी करण्याची सवय लावणे आवश्यक आहे. समाजमाध्यमांमध्ये २०३० नंतर काही नवीन सुविधा सर्वसामान्य होतील. विचारांवर आधारित संदेश लिहिणारी साधने, प्रत्यक्ष चेहऱ्याविना आभासी उपस्थिती, त्वरित भाषांतर, आवाजावरून व्यक्तिमत्त्व ओळखणाऱ्या सेवा, भावनांचा अंदाज घेणारी यंत्रणा, कृत्रिम सूत्रसंचालक, वैयक्तिक वार्ताहर आणि बुद्धिमान शिक्षण सहायक यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होईल. त्यामुळे कामाचा वेग वाढेल; परंतु मानवी निर्णय क्षमता कायम राखणे तितकेच आवश्यक राहील.
भविष्यात यशस्वी होण्यासाठी प्रत्येकाला काही कौशल्ये आत्मसात करावी लागतील. माहितीची सत्यता तपासणे, डिजिटल शिष्टाचार पाळणे, गोपनीयतेचे संरक्षण करणे, सुरक्षित संकेत शब्द वापरणे, कृत्रिम बुद्धिमत्तेची मूलभूत समज विकसित करणे, स्वतःची वैयक्तिक ओळख जपणे आणि तंत्रज्ञानाचा संतुलित वापर करणे ही जीवनकौशल्ये बनतील. सरकार, शाळा, महाविद्यालये, उद्योग आणि समाजसंस्था यांनी एकत्र येऊन डिजिटल साक्षरता वाढवली पाहिजे. कायदे अधिक सक्षम करणे, मुलांसाठी सुरक्षित वातावरण तयार करणे, खोट्या माहितीवर नियंत्रण ठेवणे आणि नागरिकांना जागरूक करणे ही काळाची गरज असेल.
समाजमाध्यमांचे भविष्य हे केवळ तंत्रज्ञानाचे भविष्य नाही. ते मानवी संस्कृतीचे भविष्य आहे. योग्य वापर केला, तर ही साधने ज्ञान, सहकार्य, नवकल्पना आणि आर्थिक प्रगतीची दारे उघडतील. चुकीचा वापर झाला, तर ती दिशाभूल, मानसिक ताण, गोपनीयतेचा भंग आणि सामाजिक संघर्ष यांची कारणे ठरू शकतात. म्हणूनच २०३० नंतरच्या समाजमाध्यमांच्या जगात सर्वात महत्त्वाचे तंत्रज्ञान कृत्रिम बुद्धिमत्ता नसून सुजाण, सजग आणि जबाबदार नागरिक असतील. तंत्रज्ञान जितके बुद्धिमान होईल, तितकी मानवी मूल्ये, विवेकबुद्धी आणि नैतिकता अधिक महत्त्वाची ठरेल. भविष्याचा खरा विजय त्या समाजाचा असेल, जो समाजमाध्यमांचा वापर प्रसिद्धीसाठी नव्हे, तर ज्ञान, विकास, सेवा आणि मानवकल्याणासाठी करेल.