शहाजी शिंदे, एआय तज्ज्ञ
वैद्यकीय शास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांच्या संगमातून जन्माला येणारे प्रत्येक संशोधन मानवी आयुष्याचे संदर्भ बदलणारे ठरते. आधुनिक कर्करोगशास्त्रातील सर्वात मोठे आव्हान राहिलेल्या स्वादुपिंडाच्या कर्करोगाची पारंपरिक सीटी स्कॅन प्राथमिक लक्षणे टिपण्यात अनेकदा अपयशी ठरतात. मात्र, ‘रेडडोम’ नावाच्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित प्रणालीने या कर्करोगाचे सूक्ष्म संकेत अत्यंत लवकर ओळखण्याची क्षमता सिद्ध केली आहे. या शोधामुळे संपूर्ण वैद्यकीय विश्वात एका नव्या क्रांतीची नांदी झाली असली, तरी दुसर्‍या बाजूला या तंत्रज्ञानाच्या अचूकतेविषयी, माहितीच्या गोपनीयतेविषयी आणि संभाव्य धोक्यांविषयीही गंभीर मंथन सुरू झाले आहे.
स्वादुपिंडाचा कर्करोग हा जगातील सर्वात प्राणघातक कर्करोगांपैकी एक मानला जातो. याचे मुख्य कारण म्हणजे, स्वादुपिंडाची शरीरातील रचना आणि स्थान. पोटाच्या अगदी मागील बाजूस, इतर अवयवांच्या आडोशाला हा अवयव लपलेला असल्याने तेथे गाठ तयार होत असताना सुरुवातीच्या टप्प्यात कोणतीही स्पष्ट शारीरिक लक्षणे दिसून येत नाहीत. जेव्हा रुग्णाला पोटदुखी, कावीळ किंवा अचानक वजन कमी होण्यासारखी लक्षणे जाणवू लागतात, तेव्हा हा कर्करोग तिसर्‍या किंवा चौथ्या टप्प्यात पोहोचलेला असतो. आकडेवारीचा विचार करता, या आजाराचे निदान झाल्यानंतर पुढील ५ वर्षे जगणार्‍या रुग्णांचे प्रमाण केवळ १० ते १२ टक्के इतकेच मर्यादित राहिले आहे. पारंपारिक सीटी स्कॅन तपासणीमध्ये मानवी डोळ्यांना किंवा सामान्य संगणकीय प्रणालीला २ सेंटिमीटरपेक्षा लहान आकाराच्या गाठी किंवा पेशींमधील सूक्ष्म संरचनात्मक बदल टिपणे अत्यंत कठीण जाते. नेमक्या याच टप्प्यावर रेडडोम प्रणालीने आपले वेगळेपण सिद्ध केले आहे.
रेडडोम ही प्रगत संगणकीय दृष्टी आणि सखोल शिक्षण या तंत्रज्ञानावर आधारित एआय प्रणाली आहे. मानवी डोळ्यांना ज्या वैद्यकीय प्रतिमा केवळ काळ्या आणि पांढर्‍या छटांच्या पलीकडे दिसत नाहीत, त्या प्रतिमांमधील लाखो पिक्सेलचे सूक्ष्म गणितीय विश्लेषण करण्याची क्षमता या प्रणालीमध्ये आहे. पारंपरिक सीटी स्कॅन प्रतिमांमधील पेशींची घनता, त्यांचा पोत, रक्तवाहिन्यांच्या रचनेतील अतिसूक्ष्म बदल आणि उतींमधील सूज यांचा अभ्यास करून रेडडोम भविष्यात उद्‌भवू शकणार्‍या कर्करोगाचे भाकीत वर्तवते. संशोधकांच्या मते, पारंपरिक रेडिओलॉजिस्टना कर्करोगाची गाठ स्पष्टपणे दिसण्याच्या सुमारे १२ ते १८ महिने आधीच रेडडोम प्रणाली स्वादुपिंडातील धोकादायक बदल ओळखू शकते. इतका मोठा कालावधी हातात मिळणे म्हणजे रुग्णाचे प्राण वाचवण्यासाठी मिळालेली संजीवनीच ठरते. कारण, पहिल्या टप्प्यात निदान झाल्यास शस्त्रक्रिया आणि केमोथेरपीच्या साहाय्याने रुग्ण पूर्णपणे बरा होण्याची शक्यता ७० टक्क्यांपर्यंत वाढते.
वैद्यकीय क्षेत्रासाठी ही निश्चितच एक ऐतिहासिक क्रांती मानली जात आहे. आतापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर सर्वसामान्य नागरिकांची स्वादुपिंडाच्या कर्करोगासाठी नियमित तपासणी करणे आर्थिकदृष्ट्या आणि तांत्रिकदृष्ट्या अशक्य होते. कारण, यासाठी लागणारी बायोप्सी किंवा एंडोस्कोपिक अल्ट्रासाऊंड यांसारख्या चाचण्या अत्यंत खर्चिक आणि गुंतागुंतीच्या असतात; परंतु एखाद्या रुग्णाने इतर कोणत्याही पोटाच्या विकारासाठी सामान्य सीटी स्कॅन काढला असेल, तर त्याच जुन्या किंवा नियमित प्रतिमांचे विश्लेषण रेडडोम प्रणालीद्वारे अत्यंत कमी खर्चात आणि काही सेकंदांत केले जाऊ शकते. यामुळे कोणतीही अतिरिक्त किरणोत्सर्गी चाचणी न करता संभाव्य रुग्णांचा शोध घेणे शक्य होणार आहे. या प्रणालीमुळे आरोग्य यंत्रणेवरील आर्थिक भार तर कमी होईलच, शिवाय निदानातील मानवी त्रुटींचे प्रमाणही लक्षणीयरीत्या घटेल.
असे असले, तरी प्रत्येक नाण्याला दोन बाजू असतात, या न्यायाने या तंत्रज्ञानासोबत काही गंभीर संभाव्य धोके आणि आव्हानेही उभी ठाकली आहेत. वैद्यकीय क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित निदान प्रणालींमध्ये सर्वात मोठी भीती असते, ती म्हणजे चुकीचे सकारात्मक निदान होण्याची. रेडडोम प्रणालीने एखाद्या निरोगी व्यक्तीच्या स्वादुपिंडातील नैसर्गिक बदलांना कर्करोगाचे पूर्वलक्षण मानले, तर त्या व्यक्तीला विनाकारण मानसिक आघात सहन करावा लागेल. केवळ इतकेच नव्हे, तर त्या संशयाचे निरसन करण्यासाठी त्या व्यक्तीला अत्यंत वेदनादायक बायोप्सी, अनावश्यक शस्त्रक्रिया आणि महागड्या औषधोपचारांना सामोरे जावे लागू शकते. वैद्यकीय परिभाषेत याला अतिनिदान आणि अतिउपचार असे म्हटले जाते, जे रुग्णाच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत घातक ठरू शकते.
याशिवाय, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या कार्यप्रणालीतील पारदर्शकतेचा अभाव हादेखील एक कळीचा मुद्दा आहे. संगणकशास्त्राच्या भाषेत याला 'काळी पेटी' असे संबोधले जाते. रेडडोम प्रणालीने एखाद्या प्रतिमेचे विश्लेषण करून कर्करोगाचा धोका वर्तवला, तर नेमक्या कोणत्या जैविक किंवा संरचनात्मक पुराव्याच्या आधारे तिने हा निष्कर्ष काढला, हे डॉक्टरांना स्पष्टपणे समजू शकत नाही. रुग्णाच्या जीवनाचा प्रश्न असतो, तेव्हा एका संगणकीय अल्गोरिदमच्या अंदाजावर विसंबून उपचार सुरू करणे हे वैद्यकीय नीतिमत्तेच्या कसोटीवर कितपत टिकेल, असा प्रश्न उपस्थित केला जात आहे. या प्रणालीकडून एखादा गंभीर रुग्ण नजरेतून सुटला किंवा चुकीचे निदान झाले, तर त्याची कायदेशीर आणि नैतिक जबाबदारी कोणाची असेल, याबाबत अद्याप कोणतेही स्पष्ट धोरण अस्तित्वात नाही.
दुसरे म्हणजे, कोणत्याही कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या प्रणालीची अचूकता ही तिला प्रशिक्षित करण्यासाठी वापरण्यात आलेल्या माहितीच्या गुणवत्तेवर अवलंबून असते. रेडडोम प्रणालीचे प्रशिक्षण प्रामुख्याने पाश्चात्त्य देशांतील रुग्णांच्या वैद्यकीय प्रतिमांवर आधारित असेल, तर भारतीय किंवा आशियाई वंशाच्या लोकांच्या शारीरिक रचनेनुसार आणि अनुवंशिक वैशिष्ट्यांनुसार ती तितकीच अचूक ठरेल का, याबाबत साशंकता आहे. भारतासारख्या देशामध्ये मधुमेहाचे प्रमाण अत्यंत जास्त आहे आणि मधुमेहाचा थेट संबंध स्वादुपिंडाच्या कार्यक्षमतेशी असतो. त्यामुळे मधुमेही रुग्णांच्या स्वादुपिंडातील बदल आणि कर्करोगाची पूर्वलक्षणे यांतील फरक ही प्रणाली अचूकपणे टिपू शकेल का, यासाठी व्यापक स्थानिक वैद्यकीय चाचण्यांची गरज आहे.
रुग्णांच्या अत्यंत संवेदनशील वैद्यकीय माहितीच्या गोपनीयतेचा प्रश्नही दुर्लक्षित करून चालणार नाही. लाखो रुग्णांचे सीटी स्कॅन आणि त्यांचा वैद्यकीय इतिहास संगणकीय जाळ्यावर उपलब्ध झाल्यास विमा कंपन्या किंवा खासगी संस्थांकडून या माहितीचा गैरवापर होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. एखाद्या व्यक्तीला भविष्यात कर्करोग होण्याची शक्यता आहे हे समजल्यास संबंधित व्यक्तीला आरोग्य विमा नाकारला जाणे किंवा नोकरीच्या संधींपासून वंचित ठेवले जाणे, असे सामाजिक धोके निर्माण होऊ शकतात. थोडक्यात, योग्य वैद्यकीय नियंत्रण, पारदर्शक नियमावली, विविध वंशिक गटांवर केलेल्या चाचण्या आणि मानवी संवेदनशीलतेची जोड मिळाली, तरच ही प्रणाली वैद्यकीय क्षेत्रातील धोका न ठरता खर्‍या अर्थाने एक जीवनदायी क्रांती ठरू शकेल.