सोनम परब, सिनेअभ्यासक
नाना पाटेकर हे एका बेधडक, वादळी आणि तितक्याच संवेदनशील कलावंताचे प्रतीक होते. कॅमेर्‍यासमोरचा अंगार, डोळ्यांतील भेदक संताप आणि भारदस्त संवादांमधील चढ-उतार यांनी भारतीय प्रेक्षकांना अनेक दशके खिळवून ठेवले. जगण्याच्या अथांग कॅनव्हासवर नानांनी स्वतःचे आयुष्य ज्या प्रामाणिकपणे आणि निर्भयपणे रेखाटले, तसे उदाहरण कला क्षेत्रात विरळच पाहायला मिळते.
मखमली पडद्यावर चमकणार्‍या चंदेरी दुनियेत असंख्य चेहरे येतात आणि काळाच्या ओघात विरून जातात; परंतु काही मोजकीच व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, जी केवळ अभिनयापुरती मर्यादित न राहता चिरकाळ रसिकप्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवतात. मराठी रंगभूमी, सिनेमा आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात नाना पाटेकर हे अशाच एका बेधडक, वादळी आणि तितक्याच संवेदनशील कलावंताचे प्रतीक होते. कॅमेर्‍यासमोरचा अंगार, डोळ्यांतील भेदक संताप आणि भारदस्त संवादांमधील अफाट चढ-उतार यांनी भारतीय प्रेक्षकांना अनेक दशके खिळवून ठेवले. ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘प्रहार’, ‘तिरंगा’ किंवा ‘अब तक छप्पन’सारख्या चित्रपटांमधील नानांची भूमिका आजही अभिनयाची पाठशाळा मानले जाते.
नानांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीत निर्माण केलेले स्थान त्यांच्या अभिनयातील वेगळेपणामुळे कायम स्मरणात राहील. पारंपरिक नायकाची प्रतिमा, आकर्षक व्यक्तिमत्त्व किंवा प्रसिद्धीचे बाह्य अवडंबर यांवर त्यांची कारकीर्द उभी राहिली नव्हती. मानवी स्वभावातील गुंतागुंत, संताप, असुरक्षितता, प्रेम, विनोद आणि कारुण्य यांना त्यांनी आपल्या अभिनयातून प्रभावी अभिव्यक्ती दिली. अनेकदा नैतिकदृष्ट्या गुंतागुंतीच्या, स्वभावातील दोषांशी झुंजणार्‍या किंवा सामाजिक व्यवस्थेविरुद्ध उभ्या राहणार्‍या व्यक्तिरेखा त्यांच्या वाट्याला आल्या. त्यांनी त्या व्यक्तिरेखांना मानवी चेहरा दिला. ग्लॅमरच्या झगमगाटात वावरणार्‍या सर्वसामान्य कलावंतांच्या साच्यात नाना कधीच बसले नाहीत. रंगभूमी आणि कॅमेर्‍याच्या परिघाबाहेरचा हा माणूस कसा होता, याची उत्तरे त्यांच्या जगण्याच्या विलक्षण पद्धतीत, सच्चेपणात आणि पडद्याआड जपलेल्या निस्सीम माणुसकीत सापडतात.
सीमेवरील सैनिकाचा सखा आणि अंगभूत बंडखोरी
नानांचे भारतीय लष्करावरचे प्रेम तोंडदेखले नव्हते. ‘प्रहार’ हा चित्रपट त्यांच्यासाठी जीवननिष्ठा होती. या चित्रपटाच्या पूर्वतयारीसाठी ते मराठा लाईट इन्फंट्रीच्या छावणीत खरोखर राहिले आणि राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनीमध्ये (एनडीए) जाऊन त्यांनी प्रत्यक्ष कमांडो प्रशिक्षण पूर्ण केले. चित्रपटाच्या यशानंतर भारतीय सैन्याने त्यांना ‘मानद कॅप्टन’ हे पद बहाल केले. जेव्हा १९९९ मध्ये कारगिल युद्धाचा भडका उडाला, तेव्हा नानांनी घरच्यांचा कडाडून विरोध असतानाही थेट सीमेकडे धाव घेतली. युद्धभूमीवर त्यांना प्रत्यक्ष शस्त्र हाती घेऊन लढण्याची अधिकृत परवानगी नव्हती; परंतु त्यांनी सैनिकांचे मनोधैर्य उंचावण्याची जबाबदारी स्वतःहून स्वीकारली. तोफांचे गोळे आणि बंदुकांपेक्षा प्रत्यक्ष लढणार्‍या जवानांचे मनोबल हीच खरी ताकद आहे, असा ठाम विश्वास ते जवानांमध्ये निर्माण करत राहिले. सोबती गमावल्यामुळे खचलेल्या सैनिकांना धीर देणे, कडाक्याच्या थंडीत जवानांसोबत उघड्यावर झोपणे आणि सीमेवरील खडतर वास्तव स्वतःच्या अंगावर झेलणे हे नानांनी कुठल्याही प्रसिद्धीशिवाय केले. युद्ध संपल्यानंतरही त्यांचे हे ऋणानुबंध तुटले नाहीत. शहीद जवानांच्या कुटुंबीयांना निमूटपणे, कुठलीही प्रसिद्धी न करता आर्थिक मदत पोहोचवणे आणि त्यांची आयुष्यभराची जबाबदारी सांभाळणे हा त्यांच्याविषयीच्या आत्मियतेचा भाग बनला.
ज्वलंत सामाजिक भान
नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला मुंबईच्या मातीचा अस्सल रांगडेपणा चिकटलेला होता. मुंबईवर त्यांचे अतोनात प्रेम होते आणि ते कृतीतूनही व्यक्त होत असे. ऐंशी आणि नव्वदच्या दशकात जेव्हा बाबरी मशिदीच्या पतनानंतर मुंबईत भीषण दंगली उसळल्या, तेव्हा अवघे शहर दहशतीच्या छायेत होते. ‘तिरंगा’ प्रदर्शित होण्याच्या मार्गावर होता आणि ‘क्रांतिवीर’चे चित्रीकरण सुरू असताना शहरात आगडोंब उसळला. सर्व चित्रपटनिर्मिती ठप्प झाली, मातब्बर अभिनेते-दिग्दर्शक आपापल्या आलिशान घरांमध्ये सुरक्षित बंदिस्त झाले. नाना मात्र घरात बसून राहू शकले नाहीत. घरात बसून गुदमरल्यासारखे वाटू लागल्याने ते थेट पेटत्या रस्त्यांवर उतरले. स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता ते दंगलग्रस्त भागांमध्ये फिरले, लोकांच्या घरात शिरले आणि हात जोडून शांततेचे आवाहन केले. अशा तणावाच्या काळात रस्त्यावर उतरणे म्हणजे मृत्यूला आमंत्रण देण्यासारखे होते; परंतु एका कलाकाराच्या सुरक्षित कोषापेक्षा माणसांचे प्राण वाचवणे त्यांना अधिक महत्त्वाचे वाटत होते.
असाच एक बेधडकपणा त्यांच्या रंगभूमीवरील प्रवासातही अनेकदा पाहायला मिळाला. पुण्यातील बालगंधर्व रंगमंदिरात ‘पुरुष’ नाटकाचा प्रयोग सुरू असताना मागच्या रांगेतील काही मद्यधुंद तरुण व्यत्यय आणू लागले आणि दारूच्या बाटल्यांचे आवाज येऊ लागले. संवादाच्या ओघात नानांनी थेट रंगमंचावरून प्रेक्षागृहात उडी घेतली आणि त्या हुल्लडबाजांना जागेवरच चोप दिला. पुढच्या प्रयोगाला अडवण्याची धमकी त्या तरुणांनी दिल्यावर नानांनी पुढील दौर्‍याच्या वेळी पुणे विमानतळावर उतरताच त्यातील पुढार्‍याला पुन्हा पकडून धडा शिकवला. तो तरुण एका राजकीय नेत्याचा मुलगा होता; परंतु अन्यायाविरुद्ध भिडताना समोर कोण आहे, याचा हिशेब नानांनी कधीच मांडला नाही.
पात्रात स्वतःला विरघळवून टाकणारा अभिनय
कलावंत म्हणून भूमिकेत शिरण्याची नानांची पद्धत ही पाश्चात्त्य सिद्धांतांपेक्षा अधिक आदिम आणि तीव्र होती. राम कदम यांच्या ‘गड जेजुरी’ चित्रपटाच्या वेळी घडलेला प्रसंग याचे उत्तम उदाहरण आहे. त्या चित्रपटात नाना एका सामान्य टांगेवाल्याची भूमिका साकारत होते. त्या पात्राची नस सापडावी म्हणून नानांनी प्रत्यक्षात एक टांगा भाड्याने घेतला आणि जेजुरीच्या रस्त्यांवर महिनाभर प्रवाशांची ने-आण केली. बसस्थानकापासून ते खंडोबाच्या मंदिरापर्यंत आणि कडेपठाराच्या पायथ्यापर्यंत ते अस्सल टांगेवाल्याच्या वेशात प्रवाशांकडून नियमाने भाडे घेऊन टांगा चालवत राहिले. महिनाभराच्या या सरावात एकाही माणसाने त्यांना ओळखले नाही, इतके ते त्या पात्रात एकरूप झाले होते. दुर्दैवाने हा चित्रपट पडद्यावर आला नाही.
नाट्यप्रयोगादरम्यानचा आणखी एक प्रसंग त्यांच्या असामान्य अभिनय क्षमतेची साक्ष देतो. पुण्यात त्यांच्या नाटकाचा प्रयोग पूर्ण भरलेला असताना ऐन वेळी मुख्य अभिनेत्रीच्या पतीचे आकस्मिक निधन झाल्याने ती येऊ शकली नाही. प्रयोग रद्द करण्याची घोषणा करण्यासाठी नाना पडद्याबाहेर आले; परंतु रसिकांची निराशा पाहताच त्यांनी एक अभूतपूर्व निर्णय घेतला. त्यांनी प्रेक्षकांना विचारले की, जर तुम्ही समोर नायिका असल्याचा आभास मनात निर्माण केला, तर मी एकटाच संपूर्ण नाटक सादर करू का? प्रेक्षकांनी उत्सुकतेने संमती दिली आणि नानांनी दोन्ही बाजूंचे संवाद, भावना आणि प्रसंग एकट्याने रंगमंचावर उभे करून दणदणीत प्रयोग पार पाडला. त्या दिवशी प्रेक्षागृहात उपस्थित असलेल्या दिग्गज अभिनेत्री स्मिता पाटील यांनी प्रयोगांनंतर नानांना डोळ्यात अश्रूू आणून दाद दिली होती. म्हणूनच विश्वविख्यात दिग्दर्शक सत्यजित रे यांनीही आपल्या दैनंदिनीत नानांसोबत काम करण्याची तीव्र इच्छा व्यक्त करून ठेवली होती.
मैत्रीचा निखळ आधार
कलाजगतामध्ये मैत्री अनेकदा व्यावसायिक फायद्या-तोट्यांवर तोलली जाते; परंतु नानांसाठी मैत्री ही जीवाची बाजी लावणारी निष्ठा होती. दिग्दर्शक एन. चंद्रा आणि नाना यांची मैत्री चाळ संस्कृतीपासूनची होती. ‘अंकुश’ चित्रपटाने दोघांनाही यश मिळवून दिले; मात्र पुढील काळात जेव्हा एन. चंद्रा प्रचंड आर्थिक संकटात सापडले, तेव्हा उद्योगातील अनेक गोड बोलणार्‍या मित्रांनी पाठ फिरवली. चंद्रा यांनी नानांसमोर आपली हतबलता व्यक्त केली. नानांकडे त्यावेळी मित्राला देण्यासाठी हवी तेवढी रोख रक्कम उपलब्ध नव्हती. क्षणाचाही विचार न करता नानांनी स्वतःचे घर गहाण ठेवले आणि मिळालेले सर्व पैसे मित्राच्या हातात टेकवले. पुढे संकटातून सावरल्यावर चंद्रा यांनी ते पैसे परत केले आणि कृतज्ञतेपोटी एक दुचाकी भेट दिली; पण नानांनी या दुर्मीळ त्यागाचा कधीही बाजार मांडला नाही.
अशीच अतुट मैत्री अशोक सराफ यांच्याशीही होती. सुरुवातीच्या संघर्षाच्या काळात अशोक सराफ यांनी नानांना अनेक प्रकारे आर्थिक आणि मानसिक आधार दिला होता. या उपकारांची परतफेड नानांनी आपल्या जीवाची बाजी लावून केली. विजयाबाई मेहतांच्या ‘हमीदाबाईची कोठी’ या नाटकाच्या एका प्रयोगादरम्यान प्रेक्षागृहाची रचना चुकीची असल्याने प्रेक्षकांना कलाकार दिसत नव्हते. संतप्त झालेल्या जमावाने पाचच मिनिटांत गोंधळ घालत खुर्च्या मोडल्या, पडदे फाडले आणि थेट कलाकारांच्या दिशेने धाव घेतली. नानांनी प्रसंगावधान राखून अशोक सराफ यांचा हात पकडला आणि मागील बाजूने चिखल तुडवत, भिंतींवरून उड्या मारत त्यांना रस्त्यावर आणले. रस्त्यावरून एक सायकल रिक्षा थांबवून ती स्वतः चालवत नानांनी अशोक सराफ यांना एका सुरक्षित अतिथिगृहात नेऊन खोलीत सुरक्षित ठेवले आणि उर्वरित सहकार्‍यांना वाचवण्यासाठी ते पुन्हा त्या संतप्त जमावाच्या दिशेने धावले.
मातीशी नाळ आणि स्वाभिमान
नाना पाटेकर यांच्या आयुष्यात स्वाभिमानाला सर्वोच्च स्थान होते. चित्रपटसृष्टीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात एका बड्या निर्मात्याने त्यांना गाडी, बंगला आणि अफाट पैशांचे आमिष दाखवून स्वतःच्या मर्जीप्रमाणे काम करण्याचा प्रस्ताव दिला होता. त्यावेळी नानांनी अत्यंत निर्भीडपणे उत्तर दिले होते की, तुमच्या पैशांवर मला मिंधे व्हायचे नाही आणि ज्या आलिशान बंगल्यातून समुद्र दिसतो म्हणून तुम्ही फुशारकी मारता, तसाच अथांग समुद्र माझ्या मुरुड जंजिर्‍यातील साध्या कौलारू घराच्या खिडकीतूनही रोज दिसतो. या करारी स्वाभिमानामुळे त्यांनी कधीही कोणापुढे हात पसरले नाहीत.
प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोहोचूनही नानांचे पाय कायम जमिनीवर राहिले. त्यांच्या आयुष्यातील सामाजिक कार्याचा सर्वांत महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे ‘नाम फाऊंडेशन’. महाराष्ट्रात २०१५ मध्ये पडलेल्या भीषण दुष्काळात शेतकरी आत्महत्यांची जणू लाटच आली होती. टीव्हीच्या पडद्यावर एका विधवा महिलेचा आक्रोश ऐकून त्यांचे मन गहिवरून गेले आणि आलिशान गाडी घेण्यासाठी साठवलेले दीड कोटी रुपये दुष्काळग्रस्त भागातील पीडितांना कॅमेर्‍याच्या झगमगाटापासून दूर राहत दिले. त्यातूनच पुढे अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासह त्यांनी ‘नाम’ची स्थापना केली. या उपक्रमाने पुढे व्यापक स्वरूप धारण केले. जलसंधारण, रोजगारनिर्मिती, शिक्षण, आरोग्य आणि ग्रामीण भागातील उपजीविकेची साधने विकसित करण्यासाठी या संस्थेने काम केले.
कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल असणार्‍या जगात राहूनही नानांचे मन शेतात, जनावरांमध्ये आणि निसर्गात रमले. त्यांनी स्वतःच्या रानात चाळीस-पन्नास साप निसर्गचक्र टिकवण्यासाठी आणून सोडले होते. जगण्याच्या अथांग कॅनव्हासवर नानांनी स्वतःचे आयुष्य ज्या प्रामाणिकपणे आणि निर्भयपणे रेखाटले, तसे उदाहरण कला क्षेत्रात विरळच पाहायला मिळते. त्यांच्याच एका संवादाप्रमाणे, मैफिली संपतील; पण या अवलियाचे किस्से मात्र शतकानुशतके रसिकमनात घुमत राहतील.