डॉ. मंगेश कश्यप
भारतातही तलावांची परंपरा हजारो वर्षे जुनी आहे. राजस्थानातील उदयपूर शहराला 'तलावांचे शहर' म्हणून ओळखले जाते. काश्मीरमधील डल लेक, ओडिशातील चिलिका सरोवर, मणिपूरमधील लोकटक सरोवर, भोपाळमधील भोजतल आणि महाराष्ट्रातील असंख्य ऐतिहासिक तलाव हे केवळ जलसाठे नाहीत, ते स्थानिक संस्कृती, पर्यटन, जैवविविधता आणि सामाजिक जीवनाचे केंद्र आहेत. ज्या समाजाने तलावांचे संवर्धन केले, त्या समाजाने आपली अर्थव्यवस्था, पर्यावरण आणि संस्कृती अधिक सक्षम केली.
मानवी संस्कृतीचा इतिहास लिहायचा झाला, तर तो केवळ नद्यांच्या काठावर लिहिता येणार नाही. तो तलावांच्या किनाऱ्यावरही तितक्याच ठळकपणे लिहावा लागेल. कारण, तलाव हे केवळ पाण्याचे साठे नसून ते संस्कृती, अर्थव्यवस्था, पर्यावरण, अध्यात्म आणि सामाजिक जीवन यांना जोडणारे केंद्रबिंदू आहेत. जगातील अनेक महान संस्कृतींनी तलावांना जीवनाचे आधारस्थान मानले. आज हवामान बदल, वाढते शहरीकरण आणि जलसंकट यांच्या पार्श्वभूमीवर तलावांचे महत्त्व पुन्हा नव्याने अधोरेखित होत आहे.
जगातील सर्वात मोठ्या गोड्या पाण्याच्या साठ्यांपैकी एक असलेला लेक बैकाल (रशिया) हा केवळ तलाव नाही, तर पृथ्वीवरील सुमारे २० टक्के द्रवरूप गोड्या पाण्याचा नैसर्गिक साठा आहे. उत्तर अमेरिकेतील ग्रेट लेक्स लाखो लोकांना पिण्याचे पाणी, वाहतूक, उद्योग आणि रोजगार उपलब्ध करून देतात. आफ्रिकेतील लेक व्हिक्टोरिया लाखो मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचा आधार आहे. जपानमधील लेक बिवा हे जलसंवर्धन, नागरी नियोजन आणि स्थानिक सहभाग यांचे जागतिक आदर्श उदाहरण मानले जाते. या सर्व उदाहरणांतून एक गोष्ट स्पष्ट होते, ज्या समाजाने तलावांचे संवर्धन केले, त्या समाजाने आपली अर्थव्यवस्था, पर्यावरण आणि संस्कृती अधिक सक्षम केली.
भारतातही तलावांची परंपरा हजारो वर्षे जुनी आहे. राजस्थानातील उदयपूर शहराला 'तलावांचे शहर' म्हणून ओळखले जाते. काश्मीरमधील डल लेक, ओडिशातील चिलिका सरोवर, मणिपूरमधील लोकटक सरोवर, भोपाळमधील भोजतल आणि महाराष्ट्रातील असंख्य ऐतिहासिक तलाव हे केवळ जलसाठे नाहीत. ते स्थानिक संस्कृती, पर्यटन, जैवविविधता आणि सामाजिक जीवनाचे केंद्र आहेत. भारतातील अनेक राजांनी, समाजसुधारकांनी आणि ग्रामसमूहांनी पाण्याची गरज लक्षात घेऊन तलावांची निर्मिती केली. त्या काळी तलाव बांधणे हे केवळ अभियांत्रिकी काम नव्हते, ते लोककल्याणाचे कार्य मानले जात असे.
भारतीय ग्रामसंस्कृतीत तलावाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. गाव वसविताना मंदिर, बाजारपेठ आणि तलाव या तीन गोष्टींना केंद्रस्थानी स्थान दिले जात असे. तलाव हा केवळ पाणीपुरवठ्याचा स्रोत नव्हता. तो गावाच्या सामाजिक संवादाचे केंद्र होता. सकाळी पाणी भरण्यासाठी, संध्याकाळी संवादासाठी, सण-उत्सवांसाठी आणि सामुदायिक निर्णयांसाठी तलाव परिसराचा उपयोग होत असे. अशा ठिकाणी समाजातील विविध घटक एकत्र येत असत. त्यामुळे तलावांनी सामाजिक सलोखा, सहकार्य आणि सामूहिक जबाबदारीची भावना जोपासली. धार्मिक आणि आध्यात्मिक दृष्टिकोनातूनही तलावांना भारतीय संस्कृतीत विशेष स्थान आहे. आपल्या देशातील अनेक तीर्थक्षेत्रे पवित्र सरोवरांभोवती विकसित झाली आहेत. पुष्कर सरोवर, रामतीर्थ, बिंदू सरोवर, अमृत सरोवर किंवा विविध मंदिरांलगत असलेली पुष्करणी ही त्याची उदाहरणे आहेत. स्नान, दान, तीर्थयात्रा आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये तलावांना पवित्र मानले गेले. यामागील तत्त्वज्ञान केवळ श्रद्धेचे नव्हते, तर जलस्रोतांचे संरक्षण ही सामूहिक नैतिक जबाबदारी आहे, हा संदेश त्यातून समाजाला दिला गेला.
तलावांचे पर्यावरणीय महत्त्व अधिक व्यापक आहे. तलाव हे भूजल पुनर्भरणाचे नैसर्गिक केंद्र आहेत. पावसाचे पाणी साठवून ते जमिनीत झिरपविण्याचे काम तलाव करतात. त्यामुळे विहिरी, झरे आणि भूजल स्रोत दीर्घकाळ जिवंत राहतात. अनेक पक्षी, मासे, जलवनस्पती आणि सूक्ष्मजीव यांचे जीवन तलावांवर अवलंबून असते. स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी तलाव सुरक्षित अधिवास निर्माण करतात. म्हणूनच तलावांचे संरक्षण म्हणजे जैवविविधतेचे संरक्षण होय. हवामान बदलाच्या काळात तलावांची भूमिका आणखी महत्त्वाची ठरते. अतिवृष्टीच्या काळात तलाव अतिरिक्त पाणी साठवून पुराचा धोका कमी करतात, तर दुष्काळाच्या काळात ते जीवनदायी जलस्रोत ठरतात. शहरी भागात तलाव स्थानिक तापमान नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतात आणि सूक्ष्म हवामान (Microclimate) संतुलित राखतात. आज जगभरातील शहरे 'Nature based Solutions' या संकल्पनेचा स्वीकार करत आहेत आणि तलावांचे पुनरुज्जीवन हा त्याचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे.
मात्र, दुर्दैवाने आधुनिक विकासाच्या नावाखाली अनेक तलावांचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. अतिक्रमण, सांडपाणी, प्लास्टिक प्रदूषण, रासायनिक कचरा आणि नियोजनाचा अभाव यामुळे अनेक ऐतिहासिक तलाव नष्ट होत आहेत. शहरांच्या विस्तारात तलाव बुजवले जात आहेत. परिणामी, पूर, जलटंचाई, भूजल पातळीतील घट आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास यांसारख्या समस्या अधिक तीव्र होत आहेत. हे केवळ पर्यावरणीय नुकसान नाही, तर सांस्कृतिक आणि सामाजिक वारशाचेही नुकसान आहे.
आज जगातील अनेक देशांनी तलावांचे पुनरुज्जीवन हे विकासाचे धोरण बनवले आहे. जपानमध्ये लेक बिवा परिसरात स्थानिक नागरिक, उद्योग आणि सरकार यांच्या सहभागातून जलसंवर्धनाचा आदर्श निर्माण झाला. युरोपमधील अनेक शहरांनी तलावाभोवती हरित पट्टे, पर्जन्यजल संधारण आणि सांडपाण्याचा पुनर्वापर यांचा यशस्वी अवलंब केला. भारतातही हैदराबाद, भोपाळ, उदयपूर आणि काही महानगरांमध्ये तलाव पुनरुज्जीवनाचे सकारात्मक प्रयत्न सुरू आहेत.