कावेरी गिरी
समाजात घडणार्या घटनांचे प्रतिबिंब साहित्य, नाटक आणि चित्रपटांत उमटत असते. अनेकदा एखादी घटना वर्तमानपत्रांच्या मथळ्यांतून काही दिवस चर्चेत राहते आणि नंतर विस्मरणात जाते; परंतु जेव्हा त्याच घटनेवर चित्रपट तयार होतो, तेव्हा तो विषय पुन्हा नव्याने समाजासमोर येतो. केवळ मनोरंजनाचे माध्यम म्हणून नव्हे, तर सामाजिक प्रश्नांवर प्रकाश टाकणारे प्रभावी साधन म्हणून चित्रपटांची भूमिका अधिक महत्त्वाची ठरते. नुकतीच घोषणा झालेल्या ‘महाराष्ट्र एपस्टीन फाईल्स’ या मराठी चित्रपटामुळे पुन्हा एकदा महाराष्ट्रात गाजलेल्या भोंदूबाबांच्या प्रकरणांवर चर्चा सुरू झाली आहे.
या चित्रपटाच्या मोशन पोस्टरमध्ये दिसणारी प्रतीके अनेक प्रश्न उपस्थित करतात. पैशांच्या बंडलांपासून ते क्राईम सीनच्या फितींपर्यंत आणि भोंदूबाबाच्या संदर्भांपासून ते गूढ वातावरणापर्यंत सर्व काही एका मोठ्या कथेकडे निर्देश करत असल्याचे दिसते. चित्रपटाची कथा अद्याप गुलदस्त्यात असली, तरी त्यामागील आशय स्पष्ट आहे, समाजातील एका गंभीर वास्तवाचा वेध घेण्याचा प्रयत्न.
भोंदूबाबांचे जाळे एवढे मजबूत कसे होते?
विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या युगातही भोंदूबाबांचे प्रस्थ कमी झालेले दिसत नाही. उलट काही प्रकरणांमध्ये त्यांची लोकप्रियता आणि आर्थिक ताकद वाढलेली आढळते. यामागे केवळ अंधश्रद्धा हे कारण नसून मानवी मनाची असुरक्षितता, भावनिक गरजा आणि संकटातून मार्ग शोधण्याची धडपड हे घटकही कारणीभूत असतात.
घरातील आजारपण, आर्थिक अडचणी, व्यवसायातील अपयश, कौटुंबिक कलह, अपत्यप्राप्तीची चिंता किंवा मानसिक तणाव अशा परिस्थितीत माणूस आधार शोधत असतो. अशावेळी स्वतःकडे अद्भुत शक्ती असल्याचा दावा करणार्या व्यक्तीभोवती श्रद्धेचे वलय निर्माण होते. हळूहळू त्या व्यक्तीचे शब्द अंतिम सत्य मानले जाऊ लागतात आणि प्रश्न विचारण्याची वृत्ती कमी होत जाते. याच ठिकाणी श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यातील सीमारेषा धूसर होऊ लागते.
चमत्कारांचे मानसशास्त्र
मानवी मनाला चमत्कारांवर विश्वास ठेवण्याची नैसर्गिक प्रवृत्ती असते. एखादी घटना योगायोगाने घडली, तरी ती बाबांच्या कृपेने घडल्याचे मानले जाते. याला मानसशास्त्रात 'कन्फर्मेशन बायस' म्हणतात. ज्या गोष्टी आपल्या श्रद्धेला पुष्टी देतात त्या आपण लक्षात ठेवतो, तर अपयशी उदाहरणांकडे दुर्लक्ष करतो. उदाहरणार्थ, शंभर लोकांपैकी एखाद्याचे काम योगायोगाने झाले तर त्याची मोठी प्रसिद्धी केली जाते. उर्वरित नव्याण्णव जणांचे अपयश मात्र कुणी सांगत नाही. अशाप्रकारे चमत्कारांची प्रतिमा तयार केली जाते.
शिक्षित समाजही का फसतो?
अनेकदा भोंदूबाबांच्या अनुयायांमध्ये उच्चशिक्षित, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम आणि प्रतिष्ठित व्यक्तींचाही समावेश असतो. त्यामुळे अंधश्रद्धा ही केवळ अशिक्षितांची समस्या आहे, हा समज चुकीचा ठरतो.
शिक्षण माणसाला माहिती देते; पण विवेक, चिकित्सक वृत्ती आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित झाला नाही, तर तो सहज फसवला जाऊ शकतो. काही वेळा भावनिक आधाराच्या शोधात असलेली व्यक्ती तर्कशक्ती बाजूला ठेवते. त्यामुळेच अनेक मोठ्या प्रकरणांमध्ये डॉक्टर, अभियंते, अधिकारी आणि व्यावसायिक व्यक्तीदेखील फसल्याचे दिसून आले आहे.
श्रद्धेचे रूपांतर उद्योगात
गेल्या काही दशकांत काही तथाकथित बाबांनी अध्यात्माला व्यावसायिक स्वरूप दिले. मोठे आश्रम, आलिशान कार्यालये, महागडी उत्पादने, ऑनलाईन प्रचार, सोशल मीडिया मोहीम, खासगी सुरक्षा व्यवस्था आणि कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल या सर्व गोष्टी अनेक प्रकरणांत समोर आल्या. लोकांच्या श्रद्धेचे रूपांतर बाजारपेठेत झाल्यानंतर त्यामध्ये आर्थिक हितसंबंध निर्माण होतात. त्यातून प्रश्न विचारणार्यांना विरोध केला जातो आणि व्यक्तिपूजेला खतपाणी घातले जाते. परिणामी, एखाद्या व्यक्तीभोवती दैवत्वाचे कृत्रिम वलय निर्माण केले जाते.
सोशल मीडियाने बदललेले चित्र
पूर्वी एखाद्या भोंदूबाबाचा प्रभाव विशिष्ट भौगोलिक भागापुरता मर्यादित असे. आज परिस्थिती वेगळी आहे. सोशल मीडिया, यूट्यूब, व्हॉटस्ॲप आणि इतर डिजिटल माध्यमांमुळे काही मिनिटांत लाखो लोकांपर्यंत पोहोचणे शक्य झाले आहे. चमत्कारांच्या कथित व्हिडीओ क्लिप्स, भक्तांच्या अनुभवकथा, भावनिक संदेश आणि दिशाभूल करणारी माहिती मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केली जाते. अनेकदा लोक सत्यता पडताळून न पाहता अशा माहितीवर विश्वास ठेवतात. त्यामुळे डिजिटल साक्षरता आणि माहितीची पडताळणी करण्याची सवय आज पूर्वीपेक्षा अधिक आवश्यक ठरली आहे.
महिलांचे आणि दुर्बल घटकांचे शोषण
अनेक गाजलेल्या प्रकरणांमध्ये महिलांचे, अल्पवयीनांचे किंवा सामाजिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांचे शोषण झाल्याचे आरोप समोर आले आहेत. श्रद्धेच्या नावाखाली मानसिक, आर्थिक आणि काही वेळा शारीरिक शोषण झाल्याच्या घटनांनी समाज हादरला आहे. अशा घटना केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या चुकीमुळे घडत नाहीत. त्यामागे अंधानुकरण, भीती, सामाजिक दबाव आणि प्रश्न विचारण्याची भीती ही कारणे असतात. म्हणूनच समाजात जागरूकता निर्माण करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
चित्रपट का महत्त्वाचा ठरतो?
एखाद्या सामाजिक विषयावर हजारो शब्दांचा लेख लिहिता येतो, शेकडो व्याख्याने देता येतात; पण चित्रपटाचा प्रभाव वेगळाच असतो. तो थेट भावनांपर्यंत पोहोचतो. पात्रांच्या माध्यमातून प्रेक्षक त्या वास्तवाचा अनुभव घेतात. त्यामुळे विषय अधिक प्रभावीपणे मनात ठसतो. भारतीय चित्रपटसृष्टीने अनेक सामाजिक विषयांवर भाष्य केले आहे. स्त्री शिक्षण, भ्रष्टाचार, शेतकरी प्रश्न, जातियता, पर्यावरण, आरोग्य, गुन्हेगारी अशा अनेक विषयांवर चित्रपटांनी समाजात चर्चा निर्माण केली. काही वेळा धोरणकर्त्यांनाही विचार करायला भाग पाडले.
त्याचप्रमाणे अंधश्रद्धा, भोंदूबाबा आणि श्रद्धेच्या नावाखाली होणार्या शोषणावर भाष्य करणारे चित्रपट लोकांमध्ये जागृती निर्माण करू शकतात. ते लोकांना प्रश्न विचारण्याची प्रेरणा देऊ शकतात. आंधळा विश्वास ठेवण्याऐवजी पुरावे आणि विवेक यांचे महत्त्व पटवून देऊ शकतात.
लोकजागृती की सनसनाटीपणा?
अशाप्रकारचे चित्रपट तयार करताना एक मोठे आव्हान असते. वास्तव मांडताना सनसनाटीपणाचा मोह टाळावा लागतो. प्रेक्षकांचे लक्ष वेधण्यासाठी कथानक अधिक नाट्यमय करण्याचा प्रयत्न अनेकदा केला जातो. मात्र त्यामुळे मूळ संदेश मागे पडण्याचा धोका असतो. कॅप्टन भोंदूबाबावरील असे चित्रपट जर सामाजिक वास्तव उलगडण्यासाठी बनत असेल, तर त्याचे स्वागत व्हायला हवे. मात्र त्याचवेळी त्यातून केवळ वाद निर्माण करणे किंवा चर्चेचा फायदा घेणे एवढाच उद्देश नसावा. चित्रपटाने प्रेक्षकांना विचार करायला भाग पाडले पाहिजे.
अशा विषयांवरील चित्रपटांमध्ये सर्वांत महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे संबंधित भोंदूबाबांचे उदात्तीकरण होणार नाही, याची दक्षता घेणे. अनेकदा नकारात्मक व्यक्तिरेखा इतक्या प्रभावीपणे दाखवल्या जातात की प्रेक्षक त्यांच्याच व्यक्तिमत्त्वाने प्रभावित होतात. परिणामी ज्या प्रवृत्तीवर टीका करायची असते, त्याच प्रवृत्तीचे आकर्षण वाढण्याचा धोका निर्माण होतो. म्हणूनच चित्रपटाचा केंद्रबिंदू एखादी व्यक्ती नसून तिच्या कृत्यांचे सामाजिक परिणाम असावेत. श्रद्धेच्या नावाखाली होणारे शोषण, आर्थिक फसवणूक, मानसिक गुलामी आणि त्याचे बळी ठरणारे सामान्य लोक यांचे वास्तव समोर आणणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
प्रत्येक नागरिकाला वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि चिकित्सक वृत्ती जोपासता आली पाहिजे. समाजातील अंधश्रद्धा कमी करण्यासाठी केवळ कायदे पुरेसे नाहीत. कुटुंब, शाळा, माध्यमे आणि सांस्कृतिक क्षेत्र यांनीही आपली भूमिका पार पाडली पाहिजे. मुलांना प्रश्न विचारण्यास प्रोत्साहन देणे, विज्ञानाची गोडी लावणे, माहितीची पडताळणी करण्याची सवय लावणे आणि श्रद्धेला विवेकाची जोड देणे ही काळाची गरज आहे.
बदलाची सुरुवात मनातून
भोंदूबाबांचे साम्राज्य एका दिवसात उभे राहत नाही आणि एका दिवसात कोसळतही नाही. ते लोकांच्या आंधळ्या विश्वासावर उभे असते. त्यामुळे बदलाची सुरुवात समाजाच्या मानसिकतेतून व्हावी लागेल. मात्र आगामी अशा प्रकारच्या चित्रपटाने अंधश्रद्धा, व्यक्तिपूजा आणि श्रद्धेच्या नावाखाली होणार्या शोषणावर व्यापक चर्चा सुरू केली, तरी त्याचे सामाजिक महत्त्व मोठे ठरेल.