दीपावलीतील लक्ष्मीपूजनाला विशेष धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. धन, धान्य, ऐश्वर्य, सौभाग्य आणि समृद्धीची अधिष्ठात्री असलेल्या श्रीमहालक्ष्मीची या दिवशी भक्तिभावाने आराधना केली जाते. जीवनात मिळालेल्या प्रत्येक चांगल्या गोष्टीविषयी कृतज्ञ राहण्याची शिकवण या सणातून मिळते. आज (दि. ८ नोव्हेंबर) होणाऱ्या लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने विशेष लेख...
भारतीय संस्कृतीत दीपावली प्रकाशाचा, चैतन्याचा आणि समृद्धीदायी उत्सव म्हणून अतीव आनंदाने साजरा केला जातो. जीवनात सुख, शांती, मांगल्य आणि सकारात्मकतेचे स्वागत या सणाच्या निमित्ताने केले जाते. दीपावलीतील लक्ष्मीपूजनाला विशेष धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. धन, धान्य, ऐश्वर्य, सौभाग्य आणि समृद्धीची अधिष्ठात्री असलेल्या श्रीमहालक्ष्मीची या दिवशी भक्तिभावाने आराधना केली जाते. घराघरांत रांगोळ्या रेखाटल्या जातात, पणत्या प्रज्वलित केल्या जातात आणि लक्ष्मीच्या आगमनासाठी मंगल वातावरण निर्माण केले जाते. या परंपरेमागे धनप्राप्तीबरोबरच कुटुंबाचे कल्याण, आरोग्य, शांतता आणि समाधान यांचीही प्रार्थना असते. म्हणूनच लक्ष्मीपूजन हा श्रद्धेबरोबरच कृतज्ञता, कौटुंबिक एकात्मता आणि सांस्कृतिक मूल्यांचा उत्सव मानला जातो.
लक्ष्मीपूजनाची पद्धत प्रदेश, समाज आणि कुलपरंपरेनुसार बदलते; मात्र घरगुती पूजेमध्ये काही विधी सर्वसाधारणपणे आढळतात. सर्वप्रथम घर आणि पूजेचे स्थान स्वच्छ केले जाते. चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरून श्रीलक्ष्मीची मूर्ती किंवा प्रतिमा ठेवली जाते. त्यासोबत शीगणेशाची मूर्ती किंवा प्रतिमा प्रतिष्ठापित केली जाते. काही घरांमध्ये कलशाची स्थापना करण्याचीही परंपरा आहे. पूजेसाठी फुले, फळे, अक्षता, हळद, कुंकू, गंध, धूप, दीप आणि नैवेद्याची तयारी केली जाते. देवीसमोर तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा लावला जातो. त्यानंतर कुलाचारानुसार मंत्रपठण, स्तोत्रपठण आणि देवीची प्रार्थना केली जाते. काही कुटुंबांमध्ये श्रीसूक्त, लक्ष्मीस्तोत्र किंवा महालक्ष्मीची आरती म्हटली जाते. पूजेच्या शेवटी नैवेद्य अर्पण करून आरती केली जाते आणि उपस्थितांना प्रसाद वाटला जातो. लक्ष्मीपूजनातील प्रत्येक कृतीला पारंपरिक अर्थ आहे. स्वच्छता ही पावित्र्याचे, दीपप्रज्वलन प्रकाश आणि आशेचे, तर रांगोळी मांगल्याचे प्रतीक मानली जाते. ईश्वराच्या चरणी अर्पण केली जाणारी फुले ही आदरभाव व्यक्त करतात. समृद्धी आणि शुभत्वाचे प्रतीक म्हणून कलशपूजनाला महत्त्व आहे. मिठाई आणि प्रसाद वाटपातून सामूहिक आनंदाची अनुभूती मिळते.
लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी धनसंपत्तीबरोबरच जीवनातील सर्व प्रकारच्या सुखसमृद्धीसाठी देवीची आराधना केली जाते. आपल्या कष्टांना यश मिळावे, घरात अन्नधान्याची कमतरता भासू नये, कुटुंबातील सर्व सदस्य निरोगी राहावेत आणि जीवनात सुखशांती नांदावी, अशी भावना या पूजेमागे असते. ज्या घरात स्वच्छता, पावित्र्य, शांतता, समाधान आणि सद्‌भावना असते, तेथे श्रीलक्ष्मीचा वास असतो, अशी धारणा आहे. त्यामुळे लक्ष्मीपूजनापूर्वी घराची स्वच्छता आणि सजावट केली जाते. प्रवेशद्वारावर तोरण बांधले जाते आणि अंगणात सुंदर रांगोळ्या रेखाटल्या जातात. यातून स्वच्छता, शिस्त आणि नीटनेटकेपणा यांचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते.
लक्ष्मीपूजनाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे कृतज्ञतेची भावना. जीवनात मिळालेल्या प्रत्येक चांगल्या गोष्टीविषयी कृतज्ञ राहण्याची शिकवण या सणातून मिळते. माणसाला मिळालेली नोकरी, व्यवसायातील यश, अन्नधान्य, घर, कुटुंबाचे प्रेम, उत्तम आरोग्य आणि प्रगतीच्या संधी या सर्व गोष्टी जीवन समृद्ध करणार्‍या असतात. लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने या प्राप्त गोष्टींविषयीची कृतज्ञता व्यक्त केली जाते आणि उर्वरित आयुष्यातील सुखसमृद्धीची मनोकामना श्रीलक्ष्मीच्या चरणी केली जाते. आपल्या कष्टांना मिळालेले यश, कुटुंबीयांचे सहकार्य आणि जीवनातील समाधान यांचे स्मरण करण्याचा हा मंगल प्रसंग असतो. लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने केवळ आर्थिक प्रगतीचाच नव्हे, तर जीवनात चांगल्या सवयी रुजवण्याचाही संकल्प केला जातो. प्रामाणिकपणे कष्ट करणे, संपत्तीचा योग्य वापर करणे, अनावश्यक खर्च टाळणे, गरजूंना मदत करणे आणि कुटुंबाच्या सुखासाठी प्रयत्न करणे या गोष्टी समृद्ध जीवनासाठी महत्त्वाच्या आहेत. धनप्राप्तीबरोबरच धनाचा सदुपयोग करण्याची जाणीव लक्ष्मीपूजनाच्या परंपरेतून अधोरेखित होते.
आजच्या काळात संपत्ती आणि यशाची मोजणी अनेकदा आर्थिक निकषांवर केली जाते. मात्र, लक्ष्मीपूजनाची पारंपरिक संकल्पना समृद्धीचा अधिक व्यापक अर्थ सांगते. आर्थिक स्थैर्य महत्त्वाचे असले, तरी कुटुंबात प्रेम नसेल, आरोग्य चांगले नसेल किंवा समाधान नसेल, तर संपत्ती असूनही जीवन अपूर्ण वाटू शकते. नीतिमत्ता पाळून प्रामाणिकपणाने, सचोटीने मिळवलेले धन चिरस्थायी असते. आपल्याकडे येणारी लक्ष्मी ही सन्मार्गाने आलेली असावी, यासाठी प्रत्येकाने सजग राहायला हवे. तसेच संपत्तीमुळे जीवनातील गरजा पूर्ण होतात; परंतु समाधान, सद्‌भावना आणि परस्परांविषयी प्रेम यांमुळे जीवनाला खरा आनंद मिळतो, याचा विसर पडता कामा नये. अतिसंपत्ती माणसाला उन्मत्त बनवण्याची शक्यता असते. तो उन्माद, गर्व, अहंकार येऊ नये, अशीही विनंती श्रीलक्ष्मीच्या चरणी केली पाहिजे.
आपल्या जीवनात असलेल्या सुखांचा आदर करणे, कष्टांचे महत्त्व ओळखणे आणि आनंद इतरांबरोबर वाटून घेणे हाच या उत्सवाचा व्यापक संदेश आहे. ज्या घरात प्रेम, कृतज्ञता, सदाचार आणि समाधान नांदते, ते घर खर्‍या अर्थाने लक्ष्मीच्या वास्तव्याने समृद्ध झालेले दिसते. समृद्धीला विवेकाची आणि यशाला नैतिकतेची जोड मिळाली, तरच ती प्रगती खर्‍या अर्थाने कल्याणकारी ठरते. पैसा हे जीवनाचे अंतिम उद्दिष्ट नसून उत्तम जीवन जगण्याचे एक साधन आहे, याची जाणीव या पूजेतून होते. संपत्तीचा संचय करण्यापेक्षा तिचे योग्य नियोजन, गरजेनुसार विनियोग आणि समाजहितासाठी उपयोग करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. दिवाळीच्या काळात होणारी खरेदी, कारागिरांना मिळणारे काम, व्यापार्‍यांची उलाढाल आणि भेटवस्तूंची देवाणघेवाण यांतून अर्थव्यवस्थेतील या प्रवाहाचे प्रतिबिंब दिसते.
संपत्तीच्या निर्मितीत अनेक घटकांचा सहभाग असतो. शेतकरी कच्चा माल पिकवतो, कामगार उत्पादन करतो, व्यापारी माल ग्राहकांपर्यंत पोहोचवतो आणि ग्राहकांच्या मागणीतून पुन्हा उत्पादनाला चालना मिळते. त्यामुळे संपत्ती ही केवळ तिच्या मालकाच्या कर्तृत्वातून निर्माण होत नाही, तर तिच्यामागे अनेकांचे श्रम आणि परस्परावलंबी आर्थिक संबंध असतात. लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने या सामूहिक योगदानाची जाणीव ठेवणे, हा या परंपरेचा अधिक व्यापक सामाजिक अर्थ आहे.