विजया पंडित
पृथ्वीवर जीवसृष्टीची सुरुवात नेमकी कशी झाली आणि तिच्या निर्मितीसाठी आवश्यक रासायनिक घटक कोठून आले, या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा शास्त्रज्ञांचा प्रयत्न अनेक दशकांपासून सुरू आहे. पृथ्वीच्या निर्मितीनंतर अवकाशातून आदळलेल्या धूमकेतूंनी पाणी आणि जीवनावश्यक सेंद्रिय संयुगे आणली असावीत, असा एक प्रमुख वैज्ञानिक सिद्धांत आहे; मात्र केंब्रिज विद्यापीठातील संशोधकांच्या दाव्यांमुळे जीवसृष्टीच्या उगमामध्ये धूमकेतूंऐवजी लघुग्रहांची भूमिका अधिक महत्त्वाची होती का अथवा पृथ्वीवरच नैसर्गिक रासायनिक प्रक्रियांमधून जीवनावश्यक घटक तयार झाले, याविषयीच्या संशोधनाला नवी दिशा मिळाली आहे.
पृथ्वीवर जीवसृष्टीची सुरुवात नेमकी कशी झाली, हा विज्ञानासमोरील सर्वांत जुन्या आणि गुंतागुंतीच्या प्रश्नांपैकी एक आहे. जीवसृष्टीच्या निर्मितीसाठी आवश्यक असलेली रासायनिक संयुगे अवकाशातून धूमकेतूंच्या माध्यमातून पृथ्वीवर आली असावीत, अशी शक्यता अनेक दशकांपासून मांडली जात आहे; मात्र केंब्रिज विद्यापीठातील संशोधक रिचर्ड अॅन्सलो आणि त्यांच्या सहकार्यांनी केलेल्या नव्या संशोधनामुळे या सिद्धांताच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. प्राचीन पृथ्वीवर आदळणार्या धूमकेतूंचा प्रचंड वेग लक्षात घेता त्यांच्यामधील जीवनावश्यक रासायनिक संयुगे सुरक्षितपणे पृथ्वीवर पोहोचणे अत्यंत कठीण होते, असे या संशोधनातून समोर आले आहे. त्यामुळे जीवसृष्टीच्या उगमाबाबत आजवर मांडल्या गेलेल्या शक्यतांचा नव्याने विचार करण्याची आवश्यकता निर्माण झाली आहे.
शास्त्रज्ञांच्या मते, पृथ्वीची निर्मिती सुमारे साडेचार अब्ज वर्षांपूर्वी झाली. सुरुवातीच्या काळात पृथ्वी अत्यंत उष्ण होती. कालांतराने तिचा पृष्ठभाग थंड होत गेला आणि समुद्रांची निर्मिती झाली. सुमारे चार अब्ज वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर धूमकेतू आणि लघुग्रहांच्या धडका वारंवार होत होत्या. जीवसृष्टीच्या निर्मितीसाठी पाणी आणि विविध प्रकारच्या जटिल सेंद्रिय रेणूंची आवश्यकता असते. पृथ्वीच्या निर्मितीच्या सुरुवातीच्या काळात हे सर्व घटक येथे उपलब्ध होते का, याबाबत निश्चित पुरावे नाहीत. त्यामुळे काही संशोधकांनी जीवनावश्यक रासायनिक पदार्थ अवकाशातून पृथ्वीवर आले असावेत, अशी शक्यता मांडली. धूमकेतू प्रामुख्याने बर्फ, धूळ आणि विविध रासायनिक पदार्थांपासून बनलेले असतात. त्यांच्यामध्ये सेंद्रिय संयुगेही आढळतात. त्यामुळे प्राचीन पृथ्वीवर आदळलेल्या धूमकेतूंनी पाणी आणि जीवननिर्मितीसाठी आवश्यक रासायनिक घटकांचा पुरवठा केला असावा, असे मानले जात होते.
धूमकेतूंचा सिद्धांत कसा पुढे आला?
मेक्सिकन-अमेरिकन शास्त्रज्ञ जोआन ओरो यांनी १९६१ मध्ये धूमकेतू आणि लघुग्रहांच्या माध्यमातून पृथ्वीवर सेंद्रिय रेणू पोहोचले असावेत, या कल्पनेला वैज्ञानिक आधार दिला. त्यानंतर या विषयावर संशोधनाला चालना मिळाली. १९८० च्या दशकात अनेक संशोधकांनी धूमकेतूंची रासायनिक रचना, त्यांच्यामध्ये आढळणारी सेंद्रिय संयुगे आणि पृथ्वीवरील जीवसृष्टीच्या उगमाशी त्यांचा संभाव्य संबंध यांचा अभ्यास केला. १९९० मध्ये प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ कार्ल सॅगन आणि ख्रिस्तोफर चायबा यांनीही या शक्यतेचा सविस्तर अभ्यास केला. त्यांचा संशोधन निबंध ‘सायन्स’ या प्रतिष्ठित वैज्ञानिक नियतकालिकात प्रसिद्ध झाला. जीवसृष्टीच्या निर्मितीत अवकाशातून आलेल्या पदार्थांची भूमिका काय असू शकते, यावरील संशोधनात हा निबंध महत्त्वाचा संदर्भ मानला जातो; मात्र धूमकेतूंमध्ये जीवनावश्यक पदार्थ असणे आणि ते पदार्थ पृथ्वीवर सुरक्षितपणे पोहोचणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. नव्या संशोधनाने नेमक्या याच मुद्द्याकडे लक्ष वेधले आहे.
एक लाख संगणकीय प्रयोग
‘सायंटिफिक रिपोर्ट्स’ या वैज्ञानिक नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या संशोधनात धूमकेतूंच्या धडकांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे. रिचर्ड अॅन्सलो आणि त्यांच्या सहकार्यांनी आधुनिक संगणकीय प्रारूपांचा वापर करून प्राचीन पृथ्वीवर धूमकेतू आदळण्याच्या विविध शक्यता तपासल्या. या अभ्यासात धूमकेतूंची निर्मिती, त्यांचा आकार, अवकाशातील प्रवास, वेग आणि पृथ्वीवर आदळण्याची परिस्थिती विचारात घेण्यात आली. संशोधकांनी अशा धडकांच्या तब्बल एक लाख संभाव्य परिस्थितींचे संगणकीय पृथःकरण केले. या अभ्यासात मांडलेल्या अंदाजानुसार, सुमारे चार अब्ज वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर १०० मीटरपेक्षा मोठ्या आकाराचे १० हजारांहून अधिक धूमकेतू आदळले असावेत; मात्र त्यांच्या धडकांचा वेग इतका प्रचंड होता की, त्यांच्यामधील जीवनावश्यक रासायनिक संयुगे सुरक्षित राहण्याची शक्यता अत्यंत कमी होती.
संगणकीय पृथःकरणाच्या ५४ टक्के परिस्थितींमध्ये धूमकेतूंची धडकच झाली नाही. उर्वरित ४६ टक्के परिस्थितींमध्ये धडक झाल्याचे दिसले; मात्र धडक झाली म्हणजे त्यामधील आवश्यक रासायनिक पदार्थ पृथ्वीवर सुरक्षित पोहोचले, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. संशोधकांच्या मते, अशा धडकांमुळे निर्माण होणारी प्रचंड ऊर्जा आणि उष्णता सेंद्रिय रेणूंच्या अस्तित्वासाठी प्रतिकूल ठरू शकते. त्यामुळे धूमकेतू जीवनावश्यक घटकांचे प्रभावी वाहक ठरले असावेत, या कल्पनेबाबत शंका निर्माण झाली आहे.
हायड्रोजन सायनाईडचे महत्त्व
या संशोधनात हायड्रोजन सायनाईड या रासायनिक संयुगाचाही विशेष अभ्यास करण्यात आला. हे संयुग धूमकेतूंमध्ये आढळते. योग्य रासायनिक परिस्थिती उपलब्ध झाल्यास त्यापासून अमिनो आम्लांसारख्या जीवनासाठी आवश्यक रेणूंच्या निर्मितीला चालना मिळू शकते; मात्र हायड्रोजन सायनाईड पृथ्वीवर पोहोचणे पुरेसे नाही. ते योग्य प्रमाणात उपलब्ध राहणेही आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एखादा धूमकेतू समुद्रात आदळला आणि त्यामधील हायड्रोजन सायनाईड पाण्यात विरघळले, तर त्याची संहती कमी होऊ शकते. अशा परिस्थितीत जीवननिर्मितीशी संबंधित रासायनिक अभिक्रिया घडण्याची शक्यता कमी होते. याशिवाय फॉस्फरस आणि गंधक यांसारख्या इतर घटकांचीही आवश्यकता असते. धूमकेतूंच्या माध्यमातून हे सर्व पदार्थ योग्य प्रमाणात आणि योग्य परिस्थितीत एकत्र उपलब्ध झाले असतीलच, याची खात्री देता येत नाही. त्यामुळे धूमकेतू पृथ्वीवर आदळण्याचा वेग, दिशा, ठिकाण आणि तेथील रासायनिक परिस्थिती या सर्व बाबी महत्त्वाच्या ठरतात. या अटी एकाच वेळी अनुकूल असणे अत्यंत दुर्मीळ असल्याचे संशोधकांचे म्हणणे आहे.
लघुग्रहांची भूमिका अधिक महत्त्वाची?
धूमकेतूंच्या भूमिकेबाबत प्रश्न निर्माण झाल्यानंतर जीवसृष्टीसाठी आवश्यक घटक पृथ्वीवर कसे आले असावेत, हा प्रश्न पुन्हा पुढे आला आहे. यासंदर्भात संशोधकांनी लघुग्रहांची शक्यता विचारात घेतली आहे. प्राचीन पृथ्वीवर धूमकेतूंच्या तुलनेत लघुग्रहांच्या धडका अधिक वारंवार आणि तुलनेने कमी वेगाने होत असाव्यात. लघुग्रहांमध्येही सेंद्रिय संयुगे आढळतात. त्यामुळे त्यांच्यामधील काही रासायनिक घटक धडकेनंतर सुरक्षित राहून पृथ्वीवर पोहोचले असण्याची शक्यता आहे. विशेष म्हणजे, काही लघुग्रहांच्या नमुन्यांमध्ये अमिनो आम्ले आढळली आहेत. त्यामुळे जीवसृष्टीच्या निर्मितीसाठी आवश्यक रासायनिक घटकांच्या पुरवठ्यात लघुग्रहांची भूमिका असू शकते, असे मानण्यास आधार मिळतो.
पृथ्वीवरच तयार झाले जीवनावश्यक घटक?
अवकाशातून आलेल्या पदार्थांव्यतिरिक्त पृथ्वीवरील नैसर्गिक परिस्थितीतही जीवनावश्यक सेंद्रिय रेणू निर्माण झाले असावेत, अशी दुसरी शक्यता आहे. समुद्राच्या तळाशी असलेले उष्ण पाण्याचे झरे किंवा उथळ पाण्याचे प्रदेश यांसारख्या ठिकाणी विशिष्ट रासायनिक अभिक्रिया घडून जटिल रेणू तयार झाले असण्याची शक्यता संशोधकांनी मांडली आहे. अशा ठिकाणी उपलब्ध असलेली उष्णता, पाणी आणि विविध रासायनिक घटक यांच्या परस्परसंवादातून जीवसृष्टीच्या निर्मितीसाठी आवश्यक पदार्थ तयार झाले असावेत; मात्र या शक्यतेवरही अधिक संशोधनाची आवश्यकता आहे.
रिचर्ड अॅन्सलो यांच्या संशोधनामुळे धूमकेतूंनी पृथ्वीवर जीवनावश्यक रासायनिक पदार्थ आणले असावेत, या जुन्या सिद्धांतासमोर महत्त्वाचे आव्हान उभे राहिले आहे. तथापि, धूमकेतूंची भूमिका पूर्णपणे नाकारता येणार नाही, असेही संशोधकांनी स्पष्ट केले आहे. एखाद्या अपवादात्मक धडकेतून आवश्यक पदार्थ सुरक्षितपणे पृथ्वीवर पोहोचले असण्याची शक्यता शिल्लक आहे. या संशोधनातून पृथ्वीवरील जीवसृष्टीची सुरुवात नेमकी कशी झाली, याचे अंतिम उत्तर मिळालेले नाही; मात्र जीवनावश्यक पदार्थांचा स्रोत आणि ते पृथ्वीवर पोहोचण्याची प्रक्रिया यांमधील महत्त्वाचा फरक स्पष्ट झाला आहे. धूमकेतू, लघुग्रह आणि पृथ्वीवरील नैसर्गिक रासायनिक प्रक्रिया यांपैकी कोणत्या घटकांची किती भूमिका होती, हे निश्चित करण्यासाठी पुढील संशोधन महत्त्वाचे ठरणार आहे.